Türk Tarihi

1873 Hive Hanlığı’nın İşgali

Çarlık Rusya Hükümeti, Çar I. Petro döneminden beri Hive Hanlığı’nı egemenlikleri altına almak için var güçleriyle tüm imkânlarını kullanmışlardır. Çarlık Rusya Hükümeti bu emeline hemen ulaşamamıştır. Çarlık Rusya, ara ara yaptığı saldırılarda birçok kez Hiveliler, tarafından mağlup edilmiştir. Ruslar, 1718’de Semipalatinsk, 1720’de Pavlador, 1731’de İlek, 1735’de Orsk, 1743’de Orenburg ve 1752 yılında Petravlosk Kasabalarında askeri üsler kurmuştur. 1839 yılı Hive’ye tekrar bir saldırı girişimi başlatmışlardır. Hive Hanı Allah Kulı Han’a kesin uyarı gönderen Rus Çarı, birkaç esiri bırakmalarını ve kendi tüccarlarının Hive’de rahat ticaret yapabilmelerine icazetname vermelerini talep etmiştir. Hive Han’ı bu isteği reddetmesi üzerine Ruslar da buna karşılık Hiveli tüccarları esir almışlardır. Bu duruma sinirlenen Allah Kulı Han, Rus tüccarlarını idam ettirmiştir. Bunu bir bahane kabul eden, Ruslar 13.000 asker ile Hive üzerine yürümeye hazırlanmışlardır.

Allah Kulu Han, Rus saldırısını durdurabilmek için Osmanlı İmparatorluğu’ndan ve İngiltere’den yardım istese de muvaffak olamamıştır. Albay İgnatiev, Hive Han’ı ile düşman olan Yomut (Yamut) Türkmenlerinin lideri ile gizlice sözleşerek isyana teşvik etmiştir. 1848 yılında Hiveliler ve Türkmenlerden oluşan 400 kişilik askeri birlik, Raim istihkâmı civarında Rus askeriyle karşılaşmış, 1 gün süren savaşta onları mağlubiyete uğratmıştır. Rusya’nın emri ile 1854 yılı ilkbaharında Rusya’nın emri ile Novo Aleksandrovsk  (Mangışlak) üssü inşa edilmiştir. Aleksandrovsk yönetimi ile birlikte Harezm bölgesine doğru yol almaları gerektiği emri verilmiştir. Lakin Ruslar yenilip ricat ederek Hiveliler ile barış imzalamak zorunda kalmışlardır. Novo Petrovskiy isminde liman yapmak ve askeri üs kurmak için adım atmışlardır. 1854-56 yılları arasında gerçekleşen Kırım Harbi, Rusya’nın işgal planını sekteye uğramasına sebebiyet vermiştir.

Kasım 1869’da Albay Stoletov komutasındaki Rus askerleri, Kızıl-Suv’a çıkarak kara ve deniz kuvvetlerini toplamaya devam etmiştir. Rus hükümeti, bir yandan Hive hanına tehditkâr tarzda mektuplar gönderirken diğer yandan XIX. asırın ikinci yarısının başlarında Hazar Denizi’nin doğu kesimlerine askeri keşifler düzenlenmiştir. Stoletov, Hazar Denizi’nin doğu kıyısında, bugün ki Türkmenbaşı bölgesinin yollarını keşfetmek için Krasnovodosk’u kurmuştur. Kurulan bu kale Türkmenlerin bağımsızlığını da tehlikeye düşürmüştür. Stoletov, Hive fethi için yoğun hazırlıklara girişmiştir. Ruslar, Kızıl-Suv’u Türkmenler ve Hivelilere karşı askeri bir üs olarak kurmuştur.

Buhara Emirliği, Hive Hanlığı & Hokand Hanlığı’nın haritası.

Ruslar işgale fiilen başlamadan evvel bazı hazırlıklar yapmışlardır. Askeri hazırlıklar konusunda Suavi: “1869 yılında Rusya, Hazar Denizi’nin doğusunda Krasnovodsky kalesini, 1870 yılında Hazar Denizi doğusuna yeni kaleler yaptırarak Herat’a yol açmıştır. 1871 yılında Çıkışlar (Çikişler)’ı zabtederek burasını hareket üssü haline getirmiştir.” şeklinde açıklamıştır. Ayrıca Von Kaufman, Hive işgaline başlamadan evvel şehre ulaşımda engel teşkil eden su kanallarını geçebilmeleri için yapay köprüleri kurdurarak, saldırının sorunsuz gerçekleştirilmesi için iyi bir zemin hazırlamıştır.

Bir Rus askeri birimi Hive’ye giden yolların durumunu incelemek için Jamal Kuyusuna geldiğinde 600 kişilik Hive süvarileri ile karşılaşmışlardır. Türkistan Genel Valisi Von Kaufman’ın Rus Hükümetinden ısrarla asker istemesine karşın 1870 yılında Rusya’nın savaş bakanı Mulyutin, Kaufman’a yazdığı mektupta Hive ile ilgili sorunların işgal olmadan barışçıl yollar ile çözüme kavuşturulmasını önermiştir. Lakin Kaufman elçi göndermişse de Hive Hanlığı ile yapılmak istenen barış olumlu sonuç vermemiş ve Hive’ye karşı savaş kaçınılmaz olmuştur.

Rus Çar’ı II. Aleksandr’ın da emriyle Hive Hanlığı’nın istilasına fiilen karar verilmiştir. Ruslar, 1872 tarihinde, Türkistan, Orenburg, Mangışlak mevkilerinde Hive Hanlığı üzerine asker sevkiyatına başlamışlardır. Rus birliklerinden bir tanesi Hive’ye ulaşan yolların vaziyetini bilmek ve diğer askerleri bilgilendirmek amacıyla seyir halinde bulunduğu esnada 600 kişiden oluşan Hive süvarileriyle aralarında çatışma yaşamışlardır. Ruslar, meydana gelen bu arbededen gayet iyi bir sonuç elde ederek, Hive’nin yüz elli kadar devesini alıkoymuşlardır. 

II. Muhammed Rahim Bahadır Han (Feruz), Rusya birliklerinin Hive’ye yürümeye başladığı haberini aldığında işgalden vazgeçirmek için elçi gönderse de olumsuz bir neticeyle karşılaşmıştır. Hive Han’ı II. Muhammed Rahim Han ulaşılmaz çöllerin ve şehrin çevresindeki hendeklerin Rusların geçişine müsaade etmeyeceğine güvenerek, sıkı tedbirler alınmasını ertelemiştir. Muhammed Mirza komutanlığında Hazar İnak Beg yönetiminde 2000 asker Harezm’e, Mat Murad Divanbeyi 4.000 askerle Amu Derya’ya, Sadıkkul liderliğinde 500 asker Teğmen İvanov’un filosuna saldırıda bulunmuştur. Rus askerlerinin saldırılarından zarar gören Hiveli askerler geri çekilmiştir. Ruslar bir mil kadar Amu Derya’ya ulaştığında ani bir saldırı ile karşı karşıya kalmışlardır. Bütün Hive askerleri Kaufman ve müfrezesine dört bir yandan ateş açmıştır.

Amu Derya Nehri’ni geçen Çarlık Rusya ‘nın askeri kuvvetlerinin tasviri. 1873 Hive Seferi, Nikolay Karazin, 1881.

1873 senesinin Ocak ayında Rus askerleri, Etrek’de Türkmenler ile karşı karşıya gelmişlerdir. 1873 ilkbaharında oluşturulan Rus müfrezeleri Cizzak, Taşkent, Orenburg, Mangışlak ve Krasnovodsk’tan ayrılarak eş zamanlı harekâta başlamışlardır. Mart ayında Hive’den Çarlık Rusya’nın sınırına 30.000 kişilik süvari birliği gönderilmiştir. Hive ordusunun bu sayısına itimat edilmelidir çünkü Han olağanüstü savaşlarda gönüllü birlikler namına Karakalpaklıları, Türkmenleri ve Hive’nin yerlisi Sart’ları da orduya almıştır. Rusların Orenburg ve Mangışlak askeri birlikleri Kongrat’tan yola devam ederek Hoceyli taraflarına yaklaştıkları esnada 6.000 kişiden oluşan Hive atlıları birkaç topla onların yolunu kesmeye çalışmışsa da sert bir savaşa girmeye cesaret etmemelerinin yanı sıra hava olaylarının muhalefetinden dolayı muvaffak olamamışlardır. Türkmen ordusunun işgalcilere yönelik saldırgan tutum izlemesi ve cesaretleri düşman askerleri için ciddi bir tehdit oluşturmuştur. Golovaçov önderliğinde ki Rusya müfrezesini 30.000 kadar Yomut Türkmen ordusu çevrelese de teknolojik silahlara karşı koyamamışlardır.

Ruslar, Hive Hanlığı’nın içerisinde bulunan Pers (Fars)  ve Rus kökenli köleleri isyana teşvik etmişlerdir. Bu esirlerin sayısını Mehmet Emin Efendi “yetmiş-seksen bin” kadar olduğunu belirtmiştir. Rusya’nın saldırısı yetmezmiş gibi bir de Hive içerisinde taht mücadelesi baş göstermiştir. Han’ın kardeşi Atacan Tora hapiste olduğu halde abisi II. Muhammed Rahim Bahadır Han’ı tahtından edip kendisi oturmak istemiştir. Hanlıkta Rusların teknolojik silahlarına karşı koyabilecekleri bir teçhizatları olmadığı için şaşkınlık içerisinde ne yapacaklarını bilemediklerinden dolayı onları yıldırmaya ve ürkütücü eylemlerle korkutmaya çalışmışlardır.

Hive tarafında küçük bir korku olsa da cesurane bir şekilde Rusya’nın, Adamkırılgan bölgesi tarafındaki müfrezesine yürüyüş sırasında 6 Mayıs sabahı 450 kadar Türkmen ve Hiveli askerler saldırıda bulunarak ateş açmışlardır. Albay Sarançov, bu saldırının sonucunda Rus birliklerinde kaybın olmadığını ancak Hive birliklerinden 3 askerin öldüğünü günlüğünde belirtmiştir.

Atacan Tora (Ata’jon), Konstantin Petrovich Kaufman – Büyük Petro Müzesi, Sankt. Petersburg.

Hazeresp’e girmiş olan Rusları çıkarmak için Han, General Kaufmann’a elçi gönderse de iyi bir netice elde edememiştir. Mayıs ayının 23. gününde Türkistan Genel Valisi General Kaufmann Rus askerlerinin Hazeresp’e doğru yol almalarını istemiştir. Şehrin çevresindeki tarlalardan düşmana atılan silahların sesi duyulmuştur. Amerikalı Gazeteci Mac Gahan’dan naklen; “Bir ara Hivelilerin bir miktar süvari askerine tesadüf eyledik. Özbek ve Hivelilerden bazıları duvar ve ağaçları siper edinerek kurşun atsalar da başaramamışlardır.” Rus askerleri güçlü bir savunma ile karşılaşmadıkları için Hazeresp’i istila ederek, almışlardır. Kongrat Kasabasına girmişlerse de Hive askerleri, Rus askerlerine karşı saldırıda bulunarak, kasabayı terk etmelerini sağlamışlardır. Ruslar, Kongrat kasabasını terk etmeleriyle Mangıt kasabasına doğru yol almışlardır.

28 Mayıs 1873 tarihinde Hive’nin süvari birliği Mangıt Kasabası civarında Rus birliklerinin üzerine saldırıda bulunmuşlardır. Hive bu yürekli hareketi Rusların içerisine girerek, üzerlerine ateş etmeye muvaffak olmuşlardır. Ruslar ve Hive arasında yaşanan bu savaş kargaşa ortamına dönüşmüştür. Hiveliler bu mücadelelerde Rusları büyük bir hezimete uğratmışlardır.

Mangıt Kasabası’na gittikleri esnada Rus saldırıları devam etmiş ve Yangiyap yakınlarında 6 Hive askerini öldürüp 3 taneside yaralamışlardır. Rusların Mangıt Kasabasına varışlarını Mac Gahan; “Hiveliler yine avdet edip Rusyalıların üzerine bir daha şiddetle hücum etmişler ise de Rusya topçularının fevkalade ateşe devamlarına mukavemet etmeyip tekrar çekilmişlerdir. Hâsılı Rusya ordusu Mangıt kasabası kurbunda olan cesimce bir köye hücum ederek ahalisini karı-erkek, çoluk-çocuk demeden cümlesini kılıçtan geçirmiş ve hele henüz dünyasını görmemiş çocukları bile kuzu gibi boğazlamışlar ve köyü dahi kâmilen yakıp yıkıp yerle yeksan etmişlerdir. Fakat buna kani olmayıp evvelce teslim olunan Mangıt kasabasına dahi hücum ile şehrin kapılarından içeri girdiklerinde önlerine gelen biçareganı katl ve telef etmekde olmalarıyla haneler deruna sığınmış olan Türkmenler Rusların bu gaddarlığını gördüklerinde onlar dahi pencerelerden kurşun attıklarında Ruslar bütün bütün bütün hiddete gelib burada dahi kadın, erkek ve alil ve sağlam demeyib bir takım halkı ve hatta kurtulmak emeliyle kaçan kadınların acele ile alamayıb beşikte bırakmış oldukları çocuklarını kılıçtan geçirmişler ve burasını dahi yağma ettikten sonra şehri ihrak binnar eylemişlerdir. Ruslar tekrar Mangıt kasabası ve çevresindeki yerleşim yerlerini tahrip ederek Hivelilere gözdağı vermişlerdir. Ertesi gün Hiveliler tekrar Rus askerlerine saldırsalar da bir sonuç elde edememişlerdir.” diyerek eklemiştir.

Özbekistan / Ürgenç İli sınırları içerisinde yer alan Hive’nin günümüzden bir görüntüsü (2019).

Mac Gahan: “Her ne ise Rusyalılar yukarıda zikr olunan Mangıt Kasabasının ve civarındaki köyün halkını küçüklü büyüklü telef ettikten ve köyü yaktıktan sonra tekrar Hivelilere ateş etmeğe başlanmışlardır. Biçare Hiveliler topların şiddetine dayanamayıp dağılmağa mecbur olmuşlardır. Rusyalıların bu vukua da dört neferi telef olup hatta bir takımı mezkûr bahçelerin yarım saat ilerisinde bulunan köylere kaçmışlardır. Rusyalıların top ve kurşunlarına tahammül edemeyeceklerini akılları kestiğinden hanelerine ihtiva etmişler ise de arkalarından gelen Rusyalılar evleri ateş verip yaktıklarından pek çoğu dışarı çıkamayıp evleriyle beraber yanmışlarsa da Hiveliler, tekrardan Rusların askerlerine karşı saldırıya girişmişlerdir.” şeklinde devam etmiştir.

Ruslar da Hive’nin içlerine doğru top atma eyleminde bulundukları esnada II. Muhammed Rahim Bahadır Han, hanlığın durumunu iç açıcı görmeyerek, savunma konusunda ordusunun yetersiz olduğunu düşünmüştür. Hiveliler: “Dört saat sonra iki bölük ile dört kalibrelik (yarım kilogramlık bir ağırlık ölçü birimi) gülleler atıp, dört adet top nakli olunarak Hivelilerin Rus askeri üzerine hücumu vuku bulmuştur. Ancak çok etkisi olmamıştır. Hiveliler; canlarından aziz olan vatanlarını çiğnemek gayretinde olan Ruslara karşı ne yapacağını şaşırıp topluluk olarak bir telaş içinde idiler. Rus askerinden az olsa bile sokaklarda askerleri tabur tabur gezdirerek gözdağı vermeyi” amaçlamışlardır.

İngiltere, sömürgelerine yakın bölgelerde ki Rus faaliyetlerinin artmasının neticesinde kendi çıkarlarını koruyabilmek için Hive Hanı’na Rusya ile antlaşma imzalamasını önermiştir. Hive Hanı II. Muhammed Rahim Bahadır Kaufman’a savaşın bitirilmesi için bir memur göndermiştir. Han’ın Kaufman’a yazdığı mektupta; Ruslarla daha önceye kadar dost geçindiklerini ve hala dost olduklarını, savaşın kendi iradeleri dışında olduğu karşılığının ise Türkmenler tarafından gerçekleştiğini söyleyerek eskisi gibi dost kalmaları gerektiğini belirtmiştir. Kaufman bu durumu kabul etmeyerek savaşa devam etmiştir. Kaufman’ın böyle davranmasında ki neden işgale başlamadan evvel Hive Han’ına yaptığı barış teklifini kabul etmemesi etkiler arasında gösterilebilir.

Hive Hanı II. Muhammed Rahim Bahadır Han (Feruz). (1864-1910)

Hive şehrinin yakın vakitte Ruslara karşı yenilgiyi kabul edeceği ve Hive Hanı kaçtığı için küçük kardeşi Atacan Tora’nın geçeceği söylentileri halk arasında yayılmıştır. Hive Hanı can güvenliğinin olmadığını düşünerek, sarayı terk edip Yomut Türkmenlerine sığınmıştır. Han, Türkmenlere Ruslar ile mücadele etmemelerini ve Ruslara teslim etmelerini söylemiş ise de Türkmen halk onu önemsemeyip Ruslara karşı mücadelelerini sürdürme gayreti göstermişlerdir.

Hiveliler bulundukları hisarın arkasından General Verevkin önderliğinde bulunan Rus birliklerinin üzerine sert bir şekilde top atıp şehri müdafaa etmişlerdir. Ruslar belirli bir süre Mangıt taraflarında kamp kurarak soluklanmak istemişlerdir. Tekrar yürüyüşe geçtikten sonra Hive içlerinde bulunan bahçelere girmişlerdir. Hiveliler Rus müfrezelerinin bir kaç taburunu tahrip etmek sureti ile yıpratmışlardır. Diğer yandan Rus askerleri Hive’yi ele geçirmek için 92 el bombası atarak, üç yerde yangın çıkarmış ve Şhavat Kapısını işgal etmişlerdir.

Çevredeki Hive halkı da Ruslara doğru saldırıya geçmişler ve Rus askerlerini yıpratmaya muvaffak olmuşlardır. 8 ve 9 Haziran günlerinde Ruslar hücuma geçerek top atışlarında bulunmuşlardır. İlaveten Hanlığın kuzey tarafında bulunduğu belirtilen Rus müfrezelerinin üzerine 17.000 neferlik Hive askerleri üç grup halinde gönderilmiştir. Boş kalan Hive tahtına oturan Atacan Tora, Hive’nin başına geçtiğini, Hive Han’ı olduğunu ve barış istediğini söylemesi için Kaufman’a elçi göndermiştir.

Tora, yazdığı mektupta, “Yeni tahta oturan Hive Han’ının Ruslar ile hiçbir sıkıntısı bulunmadığını ve iyi ilişkiler sürdürmek, han sarayında misafir etmek istediğini” belirtmiştir. Herhangi bir saldırı planı yapmaya gerek olmadığını, Türkmenleri de dize getirebileceklerini belirtmiştir. Ancak Kaufman, han olarak sadece II. Muhammed Rahim Bahadır’ı tanıdığını anlatarak kabul etmemiştir. General Kaufman Hive’nin düşüşünü tam bir musibete çevirmemek için Han’a mektup yazarak, gayesinin Hive Hükümetini yıkmak olmadığını, devlet idaresini yine kendilerine bırakacağını yazıp Hive’ye davet etmiştir. Hiveliler, Ruslara karşı dört aya yakın memleketlerini müdafaa etseler de yenik düşmüşlerdir. Kaufman ile II. Muhammed Rahim (Feruz) arasında ateşkes antlaşması Kendimiyan (Gandumiyan) imzalanmıştır.

Antlaşmanın imzalandığı esnada Kaufman, Hive Han’ı II. Muhammed Rahim Han’a “Bunun sebebi sensin. Sana üç yıl önce itaat ederek, isteklerimi yerine getirseydin beni asla burada görmezdin. Yani size anlattıklarımı vermiş olsaydınız, o zaman bunlar yaşanmayacaktı” diye belirtmiştir. İmzalanan antlaşmanın yüksek meblağlarda vergilerin alınması gibi ağır şartların sonucunda Hive bünyesinde yaşayan Türkmen halk, getirilen ödenmesi güç vergilere ve esarete karşı çıkmışlardır.

Kendimiyan (Ganduyan) Antlaşmasının tasviri.
İçhan Kale’nin surları üzerinde yer alan Ak Şeyh Baba gözetleme kulesi, (2019).

Kaynakça

Ageh-iy Muhammad Rizo İbn. Erniyozbek, (2018), Gülşen-i Davlat (Xiva Xonligi 1856-1864), (Boshgariş – Nemat’jon Polvonov), O’zbekiston Republikası Abu Rayhan-i El berun-i Sharqsnosliq İnstitüti, Toşkent.

Baumann, R. F. (1993), Russian-Soviet Unconventional Wars İn The Caucasus Central Asia And Afghanistan, Combat Studies İnstitute, Washington.

Gahan, J.A. (1874), Campaining On The Oxus And The Fall Of Khiva, Sampson Low, Marston, Low And Searle Crown Burdings, 188 Fleet Street, London.

Gulboyev, Nizomiddin, (2012, Kasım), XVIII. asr ohırı- XX. Asr Boşlarıda Xiva Xonligidagi Xarbiy iş Tarixidan, O’zbekiston Respublikası Oliy va Orta Maxsus Talim Vazırlıgı Nizomiy Nomidagi Toşkent Pedagoki Üniversiteti İlmiy-Amaliy Materyal Konferansiyası, Toşkent.

Hayit, Baymirza, (2004), Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu, Ankara.

Mac Gahan, İ.A. Hive Seyahatnamesi ve Tarihi Musavver, (Haz. İsmail Aka- Mehmet Ersan), Akademi Kitabevi, İzmir, 1995.

Mehmet Emin Efendi, (2001), İstanbul’dan Orta Asya’ya Seyahat, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Haz: Rıza Akdemir, Ankara.

P. P. Soigin, (1898), 1839 Campaing To Khiva And The Russian Embassy to Khiva İn 1842 Perovsky, Sankt Petersburg.

Sarançov, E.C., (1874), Vtorzheniye v Khivu 1873, St. Petersburg.

Saray, M. (2017), Rus İşgali Devrinde Osmanlı Devleti Ve Türkistan Hanlıkları Arasındaki Siyâsî Münasebetler (1775-1875), Türk Tarih Kurumu, Ankara.

Suavi, Ali, (1977), Hive Hanlığı ve Türkistan’da Rus Yayılması, (Haz. Abdülhalik Çay), Orkun Yayınları, İstanbul.

Terentyev, Mikhail Afrikanoviç, (2010), Xıvınskıe Poxody Russkaya Armiya, MOCKBA.

Ziyayev, Hamit, (2017), Türkistan’da Rus Hâkimiyetine Karşı Mücadele, Türk Tarih Kurumu, Ankara.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu