Türk Tarihi

1873 İşgali Neticesinde Çarlık Rusya Hükümeti İle Hive Hanlığı’nın İmzaladığı Antlaşma’nın İçeriği ve Tesirleri

Türkistan Genel Valisi Konstantin Petrovich Von Kaufman ve II. Muhammed Rahim Bahadır Han arasında 1873 yılı Ağustos’unun 12. günü imzalanan 18 maddelik antlaşma, Hive Hanlığı’nın zararına yapılan bir muahede olmuştur. Sankt Petersburg’dan getirilerek, imparator onayı ile Rusçadan Özbek Dili’ne tercüme edildikten sonra Hive Hanı’na sunulmuştur. Han tarafından da onaylanan Kendimiyan Mütarekesi’nin maddeleri:

Birinci Madde; Hive Hanı II. Muhammed Rahim Bahadır Han, Rusların Taşkent Valisi’nden habersiz diğer hanlıklarla birlik kurulmayacak ve aralarında saldırı girişimi olmayacaktır. II. Muhammed Rahim Bahadır Han için Rusya Ülkesinin aziz hizmetkârı olduğu belirtilmiştir. Hive hanlığı iç işlerinde serbest dış işlerinde Ruslara bağımlı Özerk hale gelmiştir.

İkinci Madde; Rusya yönetiminde olan Hive bölgeler arasında sınır kabul edilen Kükertli ve karşısındaki Amu Derya’nın Batı kıyılarına Aral Denizi ile sınır Urga Burnu takip edilecektir. Amu Derya’nın eski yatağının güney kısmındaki Ust-Urt ve Hazar Denizi’ne kadar olan yer sınır kabul edilecektir. Ruslar hâkimiyetinde, Hive Hanlığı’nın sınırlarını yeniden belirlemişlerdir.

Üçüncü Madde; Amu Deya Nehri’nin doğu tarafı eskiden Hive’ye ait olan Yomud Türkmenlerinin bulunduğu ve yaşadığı topraklar, halkı ile birlikte Han mülkünden alınarak Rusya’ya verilmiştir. Eğer Han, isterse nehrin sol kısmından toprak elde edebileceğini belirtmişlerdir.

Dördüncü Madde; Amu Derya Nehri’nin sağ ucunda bulunan yerlerin Buhara Emirliği’nin istemesi halinde Hive Han’ı geri alamayacaktır.

Beşinci Madde; Amu Derya, tamamen Rusya’ya ait olup Buhara ve Hive Hanlıklarına ait gemiler izinsiz ve Rus bayrağı takılmadığı sürece giremeyecektir.

Altıncı Madde; Ruslar, kendileri için gerekli olabileceğini düşündükleri bir durumda belirli noktalara özellikle nehrin sol kıyısına liman kurma hakkına sahiptir. Ayrıca Hive Hükümeti bu limanı korumakla mükelleftir.

Yedinci Madde; Ruslar, liman yapımının yanı sıra mallarını korumak ve muhafaza etmek amacıyla nehrin sol yanına depo inşa etme hakkına sahip olacaktır. Hive Hükümeti, depolarının inşasında kullanılacak boş arazi ve malzemeleri verecektir.

Sekizinci Madde; Hive’nin bütün köy ve kasabaları Rusya tüccarına açık olacaktır. Rusya merkez karavanlarıyla şehrin her yönünden geçme hakkına sahiptir. Ayrıca Han hükümeti bu kervanları korumakla güvenliklerinden sorumlu olacaktır.

Dokuzuncu Madde; Rus tüccarlar vergi vermeyeceklerdir. Kadı Ali, Orenburg veya Hazar’daki limanlardan herhangi birinde bulunduklarında emir almayacaklardır.

Onuncu Madde; Rus tüccarlar malları için Hive’ye ücret ödemeden komşu ülkelere taşıma geçiş üstünlüğüne sahiptir.

On Birinci Madde; Rusyalı tüccarlar isterlerse Hive’de ve tüm kasabalarda kendi adlarına acente açabilecek, işlerini yürütebileceklerdir.

On İkinci Madde; Rusyalılar tercih ettiklerinde Hive’de yaşayabilecek ve Asya Genel Valisi’ne başvurarak mülklere sahip olabileceklerdir.

On Üçüncü Madde; Ruslar ve Hive arasında verilen bu sözler her iki taraf için de sadakatle yürütülecektir.

On Dördüncü Madde; Rusların, Hivelilere karşı şikâyetleri Han hükümeti tarafından derhal incelenmeli ve bu tür iddialarda Ruslar ön planda olmalıdır.

On Beşinci Madde; Hivelilerden birinin Ruslar hakkındaki şikâyeti, Hive mahkemesi tarafından müdahil olunmayıp direk Rusya mahkemesinde dava edilecektir.

On Altıncı Madde; Rusya’dan Hive’ye gitmek isteyenlerin içerisinden pasaportu olmayanlar alınmayacaktır. Ayrıca suçlu bir Rus, Hive’ye gelirse Han Hükümeti onu yakalayarak en yakın Rus komutanlığına teslim edecektir.

On Yedinci Madde; Köleliğe karşı eskiden de olduğu gibi Hive yasaklarını devam ettirecektir.

On Sekizinci Madde; Han Hükümeti ve Hive Halkı tarafından sebep olunan savaşın masraflarını karşılamak için Hive’ye 2.200.000 Ruble savaş tazminatı ödeyecektir.

Hive Hükümetinin, bu meblağı bir kerede ödeyemeyeceği göz önüne alınarak faizlerinin taksitler halinde ödenmesine izin verilmiştir. İlk iki yıl Rus Hükümeti 100.000 Ruble alacak, sonraki iki yıl 125.000, 1877 ve 1878 yıllarında 150.000 Ruble, sonraki iki yıl 175.000 Ruble ve 1881’de yani sekiz yılın sonunda 200.000 Ruble ve geriye kalan yıllarda 200.000’er Ruble ödenecektir. Ödemelerin Rus kâğıt veya Hive parasıyla yapılması kararlaştırılmıştır. 1 Kasım 1893’te 19 yıl sonra toplam ödenecek para 73.557 Ruble kalacaktır. Hive Hükümeti her dönem belirtilen Som’dan daha az bir meblağ değil de daha fazla ödeme hakkına sahip olmuşlardır. 

Yapılan bu Kendimiyan Antlaşmasına göre Hive Hanlığı, Türkistan Genel Valiliği Amuderya Şubesine bağlanmıştır. Han, sadece hanlık içerisindeki resmi işlemlerden sorumlu olmuştur. Ruslarla yapılan (Gandumiyan) Kendimiyan Antlaşması, Hiveliler için iç açıcı olmamıştır. Rusların isteklerine ve amaçlarına daha uygun maddeler düzenlenmiştir. Özellikle ticari konudaki maddelerde Rus ekonomisini güçlendirirken Hive’nin yerli ekonomisini zayıflatmak amaçlanmıştır. Bunun yanı sıra Hive’nin yerli tüccarlarının faydasına olmayan bu maddeler daha çok karşı tarafın lehine olmuştur. Ülke dışından gelen tüccarların vergi vermemesi, yerli tüccarların ise vergi vermesiyle tamamen Hive’ye ait yerli ticaret bitirilmek istenmiştir. Özellikle ticari ilişkiler konusunda sadece hanlığa yüklenmişlerdir. Her alanda Rus hâkimiyetine girmeleriyle birlikte istedikleri gibi hareket edememişlerdir. Antlaşma sayesinde Rusya halkı Hive topraklarına rahat bir şekilde yerleşmeye ve maddi-manevi-psikolojik istilaya başlamışlardır. Rusların her istediklerini yapmalarına izin verilmiştir. İmzalanan bu muahede Rusya’nın Hive’deki konumunu güçlendirmiştir. Bu durum Rus yatırımını da beraberinde getirmiş Hazar ötesi Demiryolunun inşa edilmesi için de zemin hazırlamıştır. İşgalden sonra Rusya’nın isteği ile Hive’de Han muhafızları hariç hiçbir askeri birlik bulundurulmaması kararlaştırılmıştır. Hive Hanlığı’nın özgürlüğünü kaybetmesiyle halkın yaşamında da ağır bir durum oluşturmuştur. Rus halkından insanlar da Hive’ye yerleştirilmiştir. Ruslar işgal ettikleri şehirlerin kapılarının anahtarlarını Petersburg’da bulunan kilisede muhafaza altına almışlardır. Sadece Hive’ye mahsus olmamakla birlikte tüm işgal edilen bölgelere dini, milli, eğitim vb. alanlarda asimilasyon politikası yürütmüşlerdir. Antlaşma ile Amu Derya Nehri ve doğu kesiminde yer alan Yomud Türkmenlerine ait toprakların bir bölümü Rusların hâkimiyetine geçmiştir. Hive Hanlığı topraklarının belirli bir bölümünü Ruslara vermek zorunda kalmıştır. Bu durum Rusya’ya her alanda imtiyazlar sağlamıştır. Kısaca imzalanan antlaşma ile Hive Rusya’nın itaatkâr çalışanı olmuştur. Halk, fırsat bulduğu anda bağımsızlıklarını kazanmak için mücadele vermiştir. Özellikle I. Dünya Savaşı sırasında meydana gelen ihtilaller bağımsızlıklarına daha çok yaklaştırmıştır. Hive’nin bağımsızlığını kaybetmesinin yanı sıra Rusya’nın da kolonisi haline gelmiştir. Topraklar, Rusya için açık bir pazar, kolay emek ve ucuz hammadde kaynağı olarak görülmüştür. Hive’de bulunan doğal ve yapay olan kaynaklar (bilimsel miras, altın yatakları, zengin tarihi, sanat eserleri, pamuk, koza, yün, balık vb.) Rusya’ya gönderilmiştir. Rusya, Hive’nin kültürüne, halkına, manevi hayatına çıkarları uğruna zarar vermiştir.

Hive Han’ı, II. (Feruz) Muhammed Rahim Bahadır Han

Rusya’nın Hive’ye karşı askeri yürüyüşüne İngiltere, çıkar çatışmaları devreye girdiği için karşı çıkmıştır. Özelikle Rusya’nın 1859 senesinde Hive’ye yaptığı askeri yürüyüşte iki devlet arasındaki münasebetlerin askıya alınmasına neden olmuştur. İngiltere açısından tehdit oluştursa da İran için umut olmuştur. Hive’nin alınmasının İngiltere açısından tehdit oluşturmasının nedeni ise Hindistan sömürgesinde tehlike oluşturacağını düşünmesi ve Afganistan’a yaklaşmasını istememesidir. Ayrıca Türkistan’daki İngiliz statüsünün zarar göreceğinden endişelenmiştir. İngiltere’nin bir diğer korkusu ise Batı Türkistan Hanlıklarının tamamının Rus hâkimiyetine girmesi durumunda ticari etkinliklerinin sekteye uğrayacağı hatta pazar dışında kalabileceğini de düşünmektedir. Rusya, bu konuda daha çok kendi çıkarlarını ön planda tutmuş ve kaynaklar yönünden zengin bir bölgeyi İngiltere’ye bırakmak istememiştir. Lakin Rusya, Hive’yi ele geçirdiklerinde tekrar hana teslim edeceklerini ve aralarında antlaşma imzalayacaklarını söyleyerek ikna etmeye çalışmış, İngiltere’nin tarafsız kalması istemiştir. Hive, Rusya’ya karşı yardım istediğinde anlaşmaya bağlı kalarak İngiltere tarafsızlığı seçmiştir. Yaşanılan bu süreçte İngiltere ve Rusya arasında fiili bir savaş olamasa bile yoğun bir diplomasi trafiğinin teşekkül ettiği de söylenilebilir.

Hive Seferinin kendisi için umut olacağını düşünen İran (Kaçarlar), Türkmenler tarafından kaçırılıp Hive’deki pazarda köle olarak satılan İranlıları geri alabileceklerini düşünmüşlerdir. Hive alındıktan sonra İranlı köleler serbest bırakılmıştır. İran bu durumda Rusların yanında durmuş ve büyük bir minnet hissettiği söylenilebilir.

Türkistan Genel Valisi, Konstantin Petrovich Von Kaufman.

Kaynaklar

Avarski, Alihanov Maqsut, Pohod Na Khivu 1873, s. 214, Steam Rapid, Sankt Petersburg, 1899.

J.A. Mac Gahan, Campaining On The Oxus And The Fall Of Khiva, Sampson Low, Marston, Low And Searle Crown Burdings, 188 Fleet Street, London, 1874.

Saranchov, E.C., Vtorzheniye v Khivu 1873, St. Petersburg, 1874.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu