Dünya Tarihi

1948-1953 Yıllarında Azerbaycanlıların Tehcir Edilmesi

Azerbaycan yerleştiği coğrafi konumu, doğal kaynakları, onlarla çeşitli dil, din ve kültüre sahip olan etnik gruplar barındırması nedeni ile her zaman büyük devletlerin ilgisini çekmiştir. Dolayısı ile, tarihin çeşitli dönemlerinde bu bölgede yaşayan halklar savaş, açlık, doğal afetler ve diğer nedenlerle çeşitli zorluklarla karşılaşmıştır. Tarih boyunca bölgede oldukça sık yaşanan göçler olduğu gözlenmektedir. Bölgede yaşanan göçleri zorunlu ve kendi istekleri ile göç edenler olarak ikiye ayırmak mümkündür.

Tarih boyunca insanlar çeşitli sebeblerden dolayı yaşadıkları yeri terk ederek göç etmiştir. Peki, göç nedir? “Anlamlı bir uzaklık ve etki yaratacak kadar bir süre içinde gerçekleşen bütün yer değiştirmelerdir”. Göçü amac itibari ile iki yere ayrılmaktadır: zorunlu ve gönüllü göç. Zorunlu göç: savaş, doğal afetler, işgaller ve b. sebeplerden yapılan göçlerdir. Gönüllü göç ise, daha iyi bir yaşam arayışı, beyin göçü, siyasi ve ya dini anlaşmazlık sebebi ile yapılan göçlerdir. Azerbaycan tarihindeki zorunlu göç örneklerinden biri de, eski Azerbaycan toprağı olan Erivan ve etraf bölgelerden Azerbaycanlıların zorla sınır dışı edilmesidir. Azerbaycan topraklarında “Büyük Ermenistan” kurmak isteyen Ermeniler Batı`nın ve Rusya`nın yardımı ile Azerbaycan halkını kendi topraklarından sürgün etmiştir.

1826-1828.yıllarda Rusya-İran, 1828-1829. yıllarda Rusya-Osmanlı savaşlarından sonra yaklaşık 130 bin Ermeni Azerbaycan`nın Nahçivan, Karabağ ve Erivan bölgelerine göç ettirilmiştir. Göç sonucunda belirtilen bölgelerde Ermeni nüfusu artmaya başlamıştır. Ayrıca, belirtmek gerekir ki, göç eden Ermeniler aborojen halk olan Azerbaycan Türklerine fırsat buldukça soykırım yapıyordu. Buna örnek olarak, Ermeniler 1905-1906 yıllarında Bakü, Erivan, Nahçivan, Gence, Karabağ, Zengezur, Kazakh ve Tiflis`te Azerbaycanlılara karşı soykırım yapmıştır. Diğer örnek  ise, 1918 senesinde 30-31 Mart ve 1 Nisan tarihinde ise, Rusya`nın yardımı ile 15 bin müslüman katl edilmiştir. Şamahı, Kuba, Haçmaz, Akhsu, Kürdemir, Salyan ve Lenkeran`da 50 binden fazla Azerbaycan vatandaşını acımasızca katlettiler.

Büyük Ermenistan Düşüncesi..

Belirttiğimiz gibi, Ermeniler “Büyük Ermenistan” kurmak istiyorlardı. Onların bu plana esasen, başlıca amaçları Erivan bölgesine yurt dışında yaşayan Ermenileri göç ettirmekti. Dönemde hakim Rusya olduğundan resmi olarak Moskova`nın iznini almak gerekiyordu. 1943 senesinde Tahran konferansında Ermeniler SSCB dış işleri bakanı Vyaçeslav Molotov`a tekliflerini söylediler. Döneme bakarsak, Ermeniler ile Rusların hedef ve amaçlarının aynı olduğunu göre biliriz. Stalin Türkiye ile 1914 senesindeki sınırları yeniden onarmak istiyordu.

Kars ve Ardahan`ı kontroluna almak, bölgeye de yurt dışında yaşayan Ermenileri göç ettirmek başlıca amaç idi. Stalin planını gerçekleştirmek için Eçmiedzin kilisesinin Başpiskopos, Katolikos görevi için gerçek aday G.Çörekçyan ile 1945 senesinde 19 Nisanda Moskova`da buluşuyor. İki taraf konunu müzakere ettikden sonra, Stalin yaklaşık 100 bin Ermeni`nin göçünü ve bu göçte karşı tarafın da yardımını istedi. Taraflar anlaştıktan sonra Azerbaycanlıların sınır dışı edilmesi, Ermenilerin de bölgeye göçü planı için işleme geçildi. 1945 senesi 15 Mayıs`ta Ermenistan Kommunist Partisinin Merkezi Komitesinin birinci katibi G.Arutinov mektupla Stalin`den Ermeni`lerin “kendi topraklarına geri dönüşü için” kararın kabul edilmesini rica etti.

6 Haziran tarihinde Stalin Kreml`de G. Arutinov`u kabul etti. 27 Ekim tarihinde G. Arutinov Staline “adaletsizliği” aradan kaldırmayı, yani Dağlık Karabağ ve Nahçivan`ın Ermenistan`a birleşmesini istedi. G.Malenkov Arutinov’un Stalin’e Dağlık Karabağ’ı Ermenistan’a dahil etmesi için dilekçesi Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Birinci Sekreteri M. Bagirov`a gönderildi. M. Bagirov, 10 Aralık 1945 tarihinde gönderdiği birmektupta, Ermenistan’ın Azizbayov, Vedi ve Karabağ bölgelerinin, nüfusun çoğunluğunun Azerbaycanlı olduğu Şuşa’nın Azerbaycan’a ilhak edilmesi şartıyla G.Arutinov’un önerisine katıldığınıbelirterek cevap verdi. Bagirov Ermeni`lerin bu planına engel ola bilse de, Azerbaycanlıların sınır dışı edilmesi planına engel olamadı.

Azerbaycanlıların Sınırdışı Edilmesi

Plana esasen, 1946 senesinde Suriya, Yunanıstan, Livan, İran, Bolqarıstan ve Romanya`dan 50.9 bin kişi, 1947 senesinde ise, Filistin, Suriye, Fransa, Amerika Birleşik Devletleri, Yunanistan, Mısır, İran ve Lübnan’dan 35.4 bin kişi ermeni gelerek Ermenistan`a yerleştilmeliydi. Ermeni yetkililer gelenlerin önceden şehirde yaşadıklarını esas getirerek dağlık bölgede yaşayamayacaklarını bahane ettiler. Dolayısıyla onlara “uygun” yer Erivan ve etrafıydı. 1947 senesi 23 Aralık tarihinde SSCB`deki Bakanlar Kurulu`nun 4083 numaralı kanununa esasen, Ermenistan SSC`deki kollektif çiftçilerin ve diğer Azerbaycanlıların Azerbaycan SSC`in Kür-Aras ovasına yerleştirilmesi üzerine kanun verildi. Kanun acele hazırlandığı için giriş ve ayrıntı kısmı da yoktu. Bu kanun aslında etnik temizlemeden başka bir şey değildi.

Kararın icrasından sonra Azerbaycan Türkleri Kür Aras ovalığına yerleştirildi. Alıştıkları hayattan, iklimden farklı ortama düşen bazı kişiler adapte olamadığı için hayatını kaybetmiştir.1948 yılının sonunda, Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu Başkanı T. Guliyev, 27 Aralık 1947 ve 10 Mart 1948 tarihli kararların Kur-Araz ovasına uygulanmasına ilişkin SSCB Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcısı V.Malenkov’a yeniden yerleştirilen nüfus için bölgelerde uygun yaşamın olmadığını belirtti. Azerbaycanlıların Ermenistan SSC’sinden yeniden yerleştirilmesi planını 15.000’i geçmeyecek şekilde değiştirmesi ve Ermenistan’ın dağlık bölgelerinden Azerbaycanlıların Azerbaycan’ın dağlık bölgelerine yerleştirilmesine izin verilmesi istendi. Fakat, T.Guliyev olumlu dönüş alamadı.1948 senesinde Ermenistan`dan Azerbaycan`a 6298 aile (24631 kişi) göç etmiştir.

Azerbaycanlı Ailelerin Göç Ettirilmesi

Azerbaycan SSC Bakanlar Sovyeti 1950 senesinde 2419 ailenin (14361 kişi) göç edilmesi için karar kabul edilmiştir. Fakat aynı sene 65 bin kişi göç edildi. 1948-1950 senelerinde göç edilen halkın sadece 4878 kişi konut evleri ile sağlandı. Bunu gören insanlar Ermenistan`a geri döndü. Ermeniler Azerbaycan Türklerinin geri dönmesinden rahatsız oldular. 1951 senesinde ise, Ermenistan`dan 1500 ailenin Kür-Aras ovalığına göç edilmesi planlaştırılıyordu. 400 aile Erivan şehrinin sakinleriydi. Resmi verilere baktığımızda,1948-1953 yıllarında 144654 kişi evlerinden zorla göç ettirildi. Fakat bu seneler içinde gayri-resmi şekilde binlerle kişi Ermenilerin zorakılık ve ayrımcılığından Azerbaycan`a geldi.

Ermenilerin yerli halkı evinden zorla çıkarması yetmezmiş gibi, tarihi yaşam yerlerinin ismi değiştirildi ve ilçeler birleştirildi. 1947-1953 yıllarında 60`dan fazla yaşam yerinin ismi değiştirildi. Bölgede Türk halkının sayı “azaldıkça” Ermeniler önemli konumlara Ermenileri atamaya başladılar. Etnik temizleme her alanda yapılıyordu. Mesela 13 ilçede Azerbaycan Türkçesinde yayımlanan gazetelerden 9`unun yayımı durduruldu.

1948-1953’te Ermenistan’ın 24 bölgesinden ve Erivan şehrinden (200’den fazla yerleşim yeri) resmen yerleştirilen Azerbaycanlılarla birlikte, gayri resmi olarak evlerinden ayrılan ve Azerbaycan’a taşınan toplam insan sayısı yaklaşık 100.000 idi. Azerbaycanlıların tehciri neticesinde Ermeni liderler Aştarak, Martuni (Aşağı Karanlık), Karabağ, Abovyan (Ellar), Eçmiadzin ve Hoktemberyan bölgelerinden Azerilerin izlerini silmeyi başardılar.

Azerbaycan bağımsızlık kazandıktan sonra bu göçe hukuki-siyasi değer verildi. Şöyle ki, Azerbaycan`ın eski Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, 18 Aralık 1997 senesinde ‘1948-1953 senelerinde Azerbaycanlıların Ermenistan SSC bölgesinden tarihi-etnik topraklarından toplu halde sınır dışı edilmesi hakkında’ fermanı aynı senelerde halkımıza karşı yürütülmüş tarihi cinayete hukuki-politik değer verilmesi, onun uluslararası toplumun dikkatine sunmak için zemin hazırladı.

İlaha Yusifli

Hazar Üniversitesi: Tarih öğretmenliği (lisans) Erciyes Üniversitesi: Yakınçağ tarihi (yüksek lisans) Hacettepe Üniversitesi: (Doktora) İlgi alanım: Kafkas İslam Ordusu İngilizlerin Kafkasya politikası İngilizlerin Kafkas İslam Ordusuna münasebeti İstihbarat Elemanları ve İstihbarat tarihi

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu