GenelTürk Tarihi

Afganistan’ın Kadim Halkı: Hazaralar (Hezareler)

Hazaraların Menşei

Afganistan; Peştun, Tacik, Beluç, Nurestani ve Özbekler gibi toplulukların yaşamlarını yüzyıllardır idame ettirdiği ve Doğudan Batıya, Kuzeyden Güneye göç güzergahlarının merkezi konumunda yer alan bir coğrafyadır. Yukarıda adı geçen topluluklar arasında bulunan Hazaralar’ın (Hezareler) isimleri ve kökenleri hakkında farklı nazariyeler bulunmaktadır. İsimleri hakkında ki görüşler; “Hazara” isminin manası konuştukları dil olarak kabul edilen Hazaragi’den dolayı Farsça “bin” anlamında olan “Hezar” kelimesinden geldiği öne sürülmüştür. Bir diğeri, Moğolların askeri birliklerinin bölümlerinden geldiği ve Hazar Denizi taraflarında ki Türklerin Afganistan’a göç ederek, yerleştiklerinden dolayı isimlerinin Hazaralar oldukları belirtilmektedir.

Kaynakların ışığında Kabil’den Kandahar’a kadar olan geniş bölgede (Hazaracat) yaşamlarını idame ettiren Hazaraların, Afganistan’ın diğer halklarından yüz yapıları, dış görünüşleri başta olmak üzere farklı oldukları tebarüz edilmiştir. Hazaraların menşeileri üzerine Afganistan’ın yerli halkı oldukları daha doğrusu Hint-Avrupa kökenli oldukları ve M.Ö. 4 yüzyıldan beridir bu bölgede yaşadıkları da görüşler arasındadır. Bu duruma mukabil Hazaraların, Afganistan’ın en erken Budist döneminde yapılmış sanat eserleri ile doğrudan ilişkili oldukları belirtilmektedir. Lakin yaşanan iç savaşlardan dolayı Budist heykellerin pek çoğu zarar görmüş veya yok edilmiştir.

Hazaralar, Benjamin Simpson 1878-1880 yılları Afganistan, Library Of Congress.

Hazaraların Moğol etnosundan oldukları, kökenleri hakkında ki en yaygın görüş olarak kabul edilmektedir. Cengiz Han’ın hükümdarlığı devrinde Afganistan coğrafyasına gelen Moğol askerlerinin soylarının devamı oldukları belirtilmektedir. İlaveten Harezmşahlar ve Moğollar arasında gerçekleşen mücadelenin neticesinde Moğol askerleri Afganistan’a kadar çekilen Harezmşahları takip etmişlerdir. Akabinde Cengiz Han’ın ordusunun bir bölümü tedbir amaçlı Afganistan’da bıraktığı belirtilmiştir. Geride kalan Moğol askerlerinin bölgede yaşayan halk ile kaynaşarak Hazaraları meydana getirdikleri tebarüz edilmektedir. Armin Wemberger (Arminius Wambery) Moğol soyundan geldiklerini destekleyerek, Kabil ile Herat arasında ki engebeli bölgede yaşayan Hazaraların Cengiz Han döneminde Moğolistan’dan geldikleri ve Şah Abbas devrinde (Büyük Abbas-Safevi Hükümdarı) Şii Mezhebini benimsediklerini belirtmiştir. Aynı zamanda Moğolca’yı unutarak, Farsça konuşmaya başlamışlardır. Wambery gibi Barthold’da, Hazaraların Moğolların devamı olduklarını desteklemiştir. Bu düşüncenin beraberinde Moğollardan ziyade Cengiz Han’ın önemli komutanları arasında yer alan Nikuder’in soyundan geldikleri öne sürülmüştür. Mirza Haydar Duğlat Tarih-i Reşid-i’de Moğolların devamı olduklarını savunmakla beraber Tatarların da bakiyeleri oldukları mühim görüşler arasındadır.

Hazaraların kökenleri üzerinde bir diğer görüş Türk oldukları üzerinedir. Emir Timur’un soyundan geldikleri öne sürülen Hazaralar, bazı araştırmacılara göre Eftalit (Akhun) ve Kuşanların soyundan geldikleri On İki Bin yıl bu bölgede yaşadıkları belirtilmektedir. Gagari ve Şeyhali Hazaralarının kökenlerinin Türk olduklarına dair destanların bulunduğu da ileri sürülmektedir. Emir Timur’un komutalarının emirlerinde ki askerlerin bir kısmının Afganistan’a gelerek yerleştikleri ve bilhassa Gagari Hazaraları kendilerini Emir Timur’un torunları diye adlandırmaktalardır. İlaveten Emir Timur, hükümdarlığı devrinde Semerkant’tan çok Herat’ta daha uzun süre yaşadığı belirtilmektedir. Ayrıyeten Hazaraların Türkmenlerden oldukları da görüşler arasında yer almaktadır. Hatta Cengiz Han ile Celaleddin Mengüberdi arasında teşekkül eden savaş esnasında bin kadar Hazara Türkmen’inin Celaleddin Mengüberdi’nin ordusunda görev aldıkları ve yardımda bulundukları ileri sürülmüştür. Mevcudiyetleri seksen binden fazla olduğu kaydedilen Hazara Türkmenlerinin Batı Pamir taraflarında hayatlarını sürdürdükleri belirtilmektedir. El Beruni, Hazaraların yurdunu (Hazaracat) Türklerin kurduğunu ve Türk Şahileri diye de adlandırmıştır.

Hazara Şefleri, Burke John 1879-1880 yılları, Afganistan, Library Of Congress.

Hazaraların, Türk-Moğol karışımı oldukları Cengiz Han ile Emir Timur’un hükümdarlıkları devirlerinde Türk ve Moğol halkın bölümler halinde Afganistan’a göç etmelerinden sonra zamanla oradaki yerlilerle birleşimlerinden oluştukları da görüşler arasında yer almaktadır. İlaveten 13. yüzyılda Türk-Moğol unsurların bölgede ki Arap, Fars ve Peştunlarla bir araya gelmeleri ile meydana geldikleri de belirtilmektedir. Emir Timur ve Babür Şah’ın devirlerinde Afganistan’a göç eden halk bugünkü Hazaracat’a (Hazara yurdu) yerleşerek, bölgede ki Tacikler ile evliliklerinin neticesinde teşekkül ettikleri Hazara ismini aldıkları da son iddialar arasındadır.

Hazaralar yıllar boyunca merkezi yönetime bağlı kalmışlardır. Emir Abdurrahman Han devri Hazaralar için dönüm noktası olmuştur. 1880 senesinde devlette söz sahibi olan Abdurrahman Han ve yönetimine karşı Hazaralar ses çıkarmaya başlamışlardır. Hazaralar alınan ağır vergilerden ötürü merkezi yönetim ile mücadelelerde bulunmuşlardır. Hükümete karşı oldukları bilinen Hazaralar İranlı Şii devlet adamları tarafından kışkırtılmaya çalışılmıştır. Bu duruma mukabil Abdurrahman Han Hazaraların yöneticilerinin imtiyazlarını kısıtlamıştır. İlaveten Abdurrahman Han, Hazaraları etkisiz bırakabilmek ve üzerlerine herhangi bir müdahaleyi meşrulaştırabilmek için Sünni din adamları tarafından Hazaraların Kafir olduklarının yayılmasını emretmiştir. Alınan bu icazetin neticesinde Hazaralara fazla yüklenildiği söylenilebilir. Ayrıca bu durum Hazaraları köleleştirmeye kadar gitmiştir.

Hazaraların yüz yapısının çizimi, William Simpson 1879 yılı, Library Of Brown University.

20.yüzyılın ilk çeyreğinde Abdurrahman Han’ın oğlu Habibullah merkezi yönetimden sorumlu olmuş ve Hazaralara yapılan aşırılığı telafi etmeye çalışmıştır. Hazaraları köleleştirmeyi engellemeye çalışmış ve özel kararname çıkartmıştır. Lakin yasa kabul edilmişse bile kölelik uygulaması devam etmiştir. 20.yüzyılın ikinci çeyreğinde Emanullah Han Hükümdar olmuştur. Hazaraların haklarını her ne kadar savunmaya çalışsa da eksik kalmıştır. Emanulah Han’ın sonrasında Nadir Şah tahta çıkmıştır. Nadir Şah’ın Hazaralı bir genç tarafından öldürülmesiyle Hazaralar için her şey daha da zorlaşmıştır. Tahta çıkan Zahir Şah Hazaraları ikinci sınıf vatandaş olarak adlandırmıştır. Öz haklarını elde edene kadar toprakları Peştunlar tarafından yağmalanmış ve gasp edilmiştir. Bu durum mezhepler arası gerilime ve iç savaşa sebebiyet vermiştir. Afganistan Demokratik Halk Partisi’nin yönetimde söz sahibi olmasıyla Hazaralar için yeni bir dönem başlamıştır. Bu gelişmeler onlar için siyasi, sosyal ve ekonomik devrim olarak kabul edilmiştir.

Hazaralar, Sovyetler Birliği ile mücadele konusunda ikiye ayrılmışlardır. Orta sınıf Hazaralar rejim taraftarı olsalar da kırsal kesimde ki Hazaralar Sovyetleri desteklememişlerdir. 1989 yılında Sovyetler Birliği Afganistan’dan çekildikten sonra ülkede iç karışıklıklar baş göstermiştir. 1990’ların ilk yıllarında iç karışıklıkların teşekkül etmesiyle birlikte Taliban denilen bir grup meydana çıkmıştır. Bu denli gelecek yılların Hazaralar için meşakkatli geçtiği söylenilebilir. 1993 senesi Şubat Ayında Hazaracat’ın başkenti konumunda ki Efsar’da Hızb-ı Vahdet ve Cemiyet-i İslami isimli iki grup arasında gerçekleşen hadiseler sivillerin ölmesine sebep olmuştur. Bölgede Taliban uzun yıllar iç savaşların başında yer almıştır. Trajikomiktir ki Taliban, başlattığı iç savaşa son vermek istiyormuş gibi ülkeye barış ve huzur getireceklerini belirtmiştir. İlaveten Hazaralara haklarını vereceklerini söylemişlerse de bu durumdan en çok yıprananların onlar olduğu söylenilebilir. Bundan dolayı bazı Hazara grupları Taliban ile iş birliği yapmışlardır. Taliban, Hazaralar Şii olduğu için öldürülmeleri gerektiği ile ilgili fetvalar yayınlamışlardır.

1924 yılı Ak Rabat Geçidinde bir grup köylü Hazara, Afganistan, Vivalov Nikolai İvanovich Koleksiyonu, Sankt Petersburg Kunstkamera Müzesi.

11 Eylül 2001 olaylarında ABD’de yaşanan facianın sorumlusunun Usame Bin Ladin, El Kaide olduğu ortaya çıkmıştır. ABD, Taliban’dan sorumluları istemişse de sonuç elde edememiştir. ABD, operasyona başlayarak, destekçileri ile birlikte Taliban ve El Kaide’ye karşı mücadelesinde başarılı olmuştur. Hazaralar’da Taliban’a karşı aktif mücadele etmişlerdir. 2001 senesi sonrasında artık Hazaralar siyasi, sosyal, ekonomik ve mesleki alanlarda söz sahibi olmaya başlamışlardır. Hazaralar, 19. ve 20. yüzyılın sonuna kadar iki göç dalgası halinde topraklarından ayrılmışlardır. İlk göç dalgası Pakistan, Hindistan ve dönemin Türkistan Hanlıklarına olmuştur. İkinci göç dalgası İran, Pakistan ve Batılı ülkelere olmuştur.

Günümüzde Hazaralar, siyasi olarak belirli bir seviyede bulunsalar bile Afganistan’ın seçkin nüfusu arasında yer almamaktalardır. Hazaracat’ın iktisadi gelirleri genellikle tarım ve hayvancılık olmuştur. Hazaraların eğitim seviyesi diğer halklara göre en yüksekte yer almaktadır. Bilhassa kadınların eğitimine önem vermişlerdir. Medya ve sivil toplum kuruluşlarında aktif rol oynamaya başlamışlardır. Bugünde haftalık ve günlük gazeteler çıkarmaktalardır.

Hazaracat / Hazarajat

Kaynakça

یازدانی حسینی، پژوهشی در تاریخ هزاره ها، کتابخانه مهتاب، تهران، ۱۳۶٨

Yazıcı, Orhan, Hazaraların Menşei ile İlgili Yeni Bir Görüş, TÜBAR, XXIX, 2011.

Rahimullah Farzam, Tarihsel ve Güncel Boyutlarıyla Hazara Toplumu, İran Araştırmaları Merkezi İRAM Yayınları, Ankara, 2020.

Mohammadi, Abdullah, Tarihten Günümüze Hazarlar (Tarih, Dil, Folklor ve Etnografya), BELGÜ, 2015.

Yazdani 1368: H. K. Yazdani, Defâi Hazaraha Az İstiklal ve Tamamiyeti Arzi-yi Afganistan, Qom-İran (1368). 

Wambery, A. Travels in Central Asia Being The Account of A Journey From Teheran Across The Turcomen Desert On The Eastern Shore Of The Caspian To Khiva, Bukhara and Samarkand, John Murray Albermarle Street, London, 1964.

Mirza Haydar Duğlat, Tarih-i Reşidi, (Osman Karatay, Çev.), Selenge Yayınları, İstanbul, 2006.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu