Türk Tarihi

Altın Beşiğin Soyu: Hokand (Kokand) Hanlığı

Günümüzde Özbekistan Cumhuriyeti içerisindeki Fergana Vadisi’nde yer alan Hokand, doğuda Doğu Türkistan (Sincan Uygur Özerk Bölgesi) batısında Buhara Emirliği, kuzey kesiminde Kazak Hanlığı bulunmaktadır. Tarihte ayrı bir jeopolitik konuma sahip olan Fergana, Tien Şan (Tanrı Dağları) ve Pamir Dağları’nın arasında doğal bir koruma kalkanına sahiptir.

Hanlığın Tarih Sahnesine Çıkışı ve Siyasi Tarihi

Timurlular Devleti’nin siyasi iktidarı sağlayamayıp dağılması ile kabileler arasında bağımsızlık mücadelesi ortaya çıkmıştır. Maveraünnehir’e egemenlik kurmak isteyen Şeybaniler (Şiban Oğulları) ile girdiği mücadeleden yenik çıkan Timurlu varisi Ömer Şeyh oğlu Babür, hamile olan eşi ile birlikte Fergana’ya kaçtıkları esnada bir erkek çocukları dünyaya gelmiştir. Hasımlarının arkasından geldiğini bilen Babür, bebeğini “altın beşiğe” yerleştirerek saklamıştır. Çocuğu bulan köylüler ona “Altın Beşik” ismini vererek, himayelerine alıp büyütmüşlerdir. Altın Beşik, ayrı Türk Boylarından dört kızla evlenmiş ve Ming Sülalesine mensup olan eşinden “Tanrıyar” adında bir oğlu olmuştur.

Hokand Hanlarının Şeceresi, Taşkent Tarih Müzesi.

Tanrıyar’ın Şahruh, Ubeydullah, Abdülkerim ve Rüstem adında dört oğlu olmuştur.[1] Tanrıyar’ın Fergana’da söz sahibi olmasını istemeyen hocalar, sıkıntı yaratmışlardır. 1709 senesinde Şahruh Bey, hocaların hakimiyetini ortadan kaldırmış ve oniki yıl Hanlıkta hüküm sürmüştür. Şahruh’un ölümünün sonucunda üç oğlundan biri olan Abdürrahim Beg, onüç yıl yönetimden sorumlu olmuştur. Bu dönemde Fergana’nın büyük bir kısmını ele geçirmişlerdir. Semerkand, Hocend ve Kette Korgan’da Hanlık topraklarına katılmıştır. Semerkand’ın alınması Buhara Emirliği ile aralarının açılmasına neden olmuştur.

Abdürrahim Beg’in vefat etmesi ile yerine kardeşi Abdülkerim Beg (1733-1749) geçmiştir. Hanlığın içerisine yeni bir şehir inşa edilerek hanın yaşadığı şehir değiştirilmiştir.[2] Bu devirde konargöçerlerle mücadele edilmiştir. Bunun üzerine Kıpçaklar da ayaklanma çıkarmışlardır. Abdülkerim Beg’den sonra yerine küçük kardeşi Abdurrahman Hanlığın yönetiminden sorumlu olmuştur. Han’ın yaşı küçük olduğu için saray kadınları idarede söz sahibi olmuşlardır. 18. yüzyılın üçüncü çeyreğinde Çinlilerin Fergana’yı ele geçirmelerinin sonucunda Hokand Hanlığı bir süre Çin İmparatorluğu’na bağlı kalmıştır. İrdana Beg döneminde tekrar bağımsızlığını tekrar elde eden Hokand Hanlığı, Andican, Namangan ve Margilan’ı bünyesine katmıştır.

1763 yılında İrdana Beg’in ölümünden sonra Narbuta Beg ondört yaşında Hokand tahtına çıkmıştır. Onun döneminde ticaret gelişmiş ve ekonomi güçlenmiştir. Cizzak ve Öretepe alınmıştır. Narbuta Beg’in vefatının ardından kuruluş devri sona ermiş ve yükseliş dönemi başlamıştır. Alim Han, Özbek Boylarını bir arada tutabilmek için sert bir yönetim tarzı benimsemiş ve ona “Zalim Han” mahlasını kullanmışlardır. Ömer Han’ın iktidarı ele almasıyla Çarlık Rusya ile ticari ve Buhara Emirliği’yle de diplomatik ilişkiler gelişmiştir. Doğu Türkistan’ı Çin zulmünden kurtarmak amacıyla mücadele edilmiştir. Kaşgar, Çinlilerin elinden alınmıştır. Ömer Han’dan sonra başa geçen kişilerin devlet yönetiminde sergiledikleri basiretsiz davranışların sonucunda siyasi boşluk meydana gelmiştir.

1865-1876 yılları arasında üçüncü kez Hokand’ın başına geçen Hüdayar Han, halkın refahı için çalışması gerekirken, kendi istek ve çıkarlarını ön planda tuttuğu söylenilebilir. Onun han olduğu dönemde Çarlık Rusya, Türkistan’a hakim olmak amacıyla verdiği mücadeleye hız katmıştır. Rus birlikleri, Cizzak ve Öretepe’yi işgal etmişlerdir. Hokand’daki iç karışıklıkların neticesinde ortaya çıkan biçare durumdan Rusya Hükümeti faydalanmıştır. Diğer taraftan Hüdayar Han’ın idareyi görmemezliği, ürkekliği ve şahsi hareketleri Ruslar karşısında Hanlığın statüsünü sarsmıştır. Ayrıca Hüdayar Han, istila esnasında Türkistan Genel Valisi’ne mektup yazarak, dost olduklarını belirtmiştir. Mektuba karşılık memnuniyet dile getirilmiştir. General Skobelev yönetiminde ki Rus müfrezesi, 1876 senesi Şubat’ının 8. günü Hokand’ı işgal etmiştir.[3] Hokand, Türkistan Genel Valiliği’ne Fergana Oblastı[4] ismi ile bağlanmıştır. Hokand’da bulunan Türkler, Nakşibendi ve hocalar önderliğinde hürriyetlerini yeniden elde etmeleri için mücadelelerde bulunmuşlardır. Hokand’ın bağımsızlığının kaybedilmesi sosyal, ekonomik, kültürel, iktisadi ve politik alanda farklılıklar yaşanmıştır.

Seyyid Muhammed Hüdayar Han, XIX. Yüzyıl.

 

Hokand Hanlığı’nda Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Yaşam

Fergana Vadisi, jeopolitik konumu itibari ile yaşama uygun olduğu için bir çok etnik grup bu coğrafyada hayatlarını devam ettirmişlerdir. Hokand’ın bünyesinde, Karluk, Yağma, Çiğil, Celayir, Ming, Barlas, Nayman, Duğlat gibi Türk Boyları yaşamışlardır. Çin’in Doğu Türkistan’ı işgal etmeleri neticesinde bir çok Uygur Türk’ü Fergana Bölgesine göç etmiştir.

Türkistan’daki Buhara ve Hive Hanlıkları gibi sulamaya Hokand’da önem vermiştir. Sulama kanalları Şahruh ve İrdana Begler döneminde ayrı önem vermişlerdir. Geniş tarım alanlarına sahip olan Hokand, pamuk, ipek, tütün, mısır, arpa, pirinç ve buday gibi ürünler ekilmiştir. Tarımın yanı sıra hayvancılık, demircilik, zanaatçılık, tüccarlık, terzilik gibi mesleklerle de meşgul olmuşlardır. Türkistan’da bulunan diğer büyük şehirler gibi Fergana Vadisi’ndeki Namangan, Margilan ve Andican gibi yerler de ticaret gelişmiştir. Ilim, bilim ve kültürel alanda gelişmeler yaşanmıştır. Mimarlık gelişmiş, devasa büyüklükte saraylar, medreseler inşa edilmiştir.[5] Eğitim merkezlerinde çocuklara ileri düzeyde dini, İslami, felsefi ve bilimsel dersler verilmiştir.

Hüdayar Han Sarayı, Fergana İli, Hokand.

Kaynakça 

[1] Dinçer Koç, (2015), Rus Elçilik Raporlarına Göre Hokand Hanlığı ( XIX. Yüzyılın İlk Yarısı), İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul, s. 18.

[2] Dinçer Koç, Rus Elçilik Raporlarına Göre… s. 20.

[3] Baymirza Hayit, (2004), Türkistan Devletlerinin Milli Mücadele Tarihi, TTK Yayınları, Ankara, s. 89.

[4] Ülkelerde özellikle Rusya’ya bağlı bölge ve eyaletler için kullanılan sözcüktür.

[5] Hamit Ziyayev, (2017), Türkistan’da Rus Hakimiyetine Karşı Mücadele, TTK Yayınları, Ankara, s. 29.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu