Dünya Tarihi

Bakü`nün General Denstervil tarafından işgali (Birinci İngiliz Misyonu)

Giriş

Birinci dünya savaşı zamanı Rusya`nın yenilgisi, hakimiyetin durumu düzeltmemesi, ülkede mevcut olan açlık ve işsizlik halkın itirazına sebep olmuştur. Bu olayların akabinde halk ayaklanarak iki devrim hayata geçirdi: Şubat ve Ekim devrimi. Bolşevik devrimi sadece Rusya`yı değil, dünyanın da düzenine etki ederek bir çok devletin politikasını belirledi.[1] Devrim sonucunda Rusya`ya bağlı esir devletler de kendi bağımsızlıkları için mücadeleye başladılar. Bu dönemde Rusya`nın bölgede etkisi azalmaya başladı. Durumu kullanan İtilaf devletleri politikalarını Kafkasya`ya yöneltti.

İtilaf Devletlerinin Kafkasya Politikası

Bakü`nün ele geçirilmesi İtilaf devletleri için önem taşıyordu. Bunun bazı sebepleri vardı. Bu sebeplerden birincisi İngilizlerin Ortadoğu`da güçlenmek istemesi idi. İkincisi, Batı tarihçilerinin düşüncesine göre, ingilizler iki nehir arasında Türklere karşı, Güney Kafkasya`da ise Ruslara karşı savaşmayı ütelenmişti[2]. Üçüncü sebep, İngilizler Bakü`nü ele geçirmek ile istila ettikleri bölgelerin Kuzey ve Doğu`dan tehlikesizliğini koruyacaktı. Ayrıca, Bakü İran`ın Kuzey Batı anahtar idi. İngilizlerin merakını Kafkasya`ya odaklayan direk husus Bakü petroluydu. Petrolu ele geçirmekle savaşta ihtiyaçlarını karşılayacak ve düşmanlarını petrolsüz bırakacaktı.

Kafkasya`da durumun karışması sonucunda Müttefik devletler diplomatik-siyasi adımlar atmaya başladı.[3] İlk adım ise ABD`den geldi. 1915-1920 yıllarında ABD`de devlet katibi olarak görev yapmış Robert Lansing Rusya`dakı büyükelçi Frensis`den ülkedeki özerklik haraketlerine ait özel sorulara cevap vermeyi talep etti.[4] ABD`nin Tiflis`teki konsolosu  9 Kasım tarihinde gönderdiği telegrafta  Kafkasya nüfusunun bolşevikleri savunmadığını belirtti.[5] ABD, İngiltere, Fransa ve İtalya temsilçilerinin birlikte yaptığı  Güney Kafkasya`ya ait tartışmalar sonucunda Romanya`da bulunan ingiliz ve fransız görevinin Tiflis`e gönderilmesi kararına varıldı. 3 Aralık tarihinde yapılan diğer toplantıda ise İngiltere`nın Kafkasya`nı işgal edilmesi kararı alındı. Azerbaycan ise Osmanlı devletinden yardım isteyerek mevcut tehlikelerden kendisini korumak istemiştir. Azerbaycan`ın Osmanlı`dan yardım istemesi itilaf devletlerini rahatsız etti.[6] Lord Kerzon[7] Bolşevikler aleyhine Kafkasya halkına yardım etmeyi tavsiye ediyordu. İngiliz istihbarat subayları, İngiliz çıkarları doğrultusunda kullanılabilecek topluluğun tahmin edildiği üzere öncelikle Ermeniler olduğunu, ikinci sırada Gürcülerin geldiğini, Azerilerin[8] ise Türkiye ile olan yakın ırkî ve tarihi bağları nedeniyle dikkatle izlenmesi gerektiğini rapor ettiler.[9]

İngilizlerin Kafkasya`Ya Gelişi ve Densterfors Ordusu

İngilizler Kafkasya`nı işgal edecekleri ordunu “Densterfors”, yani, Denstervil`in[10] ordusu olarak isimlendirdi.  Orduda 12 subay,  40 asker, 1 zırhlı araç ve 41 otomobil vardı. Kafkasya`nı işgal amaçlarını “Hindistan`a giden yolları Almanlardan korumak” sloganı ile hayata geçiriyordu.

İngilizlerin Kafkasya politikası, hakkında en önemli kaynaklardan biri L.C. Dunsterville`nin Dunsterforce Gizli Ordu, Bakü`de İngiliz-Ermeni işgali kitapıdır. Kitapta Denstervil Kafkasya seferi hakkında bilgiler vermiştir.

1917 senesinin sonlarında Denstervil`e Kafkasya`ya gideceği hakkında emir verilmiştir. Denstervil`in seçilmesinin sebebi, onun Rus dilini iyi bilmesi, Rusya`ya sempati ile yaklaşması ve maceracı karaktere sahip olmasından dolayıdır.[11] Denstervil  kendi hatıralarında yazıyor ki, Türk-Alman orduları Karadeniz kıyısındakı Batum ile Hazar Denizi kıyısındakı Bakü arasındakı demiryolu hattını, son derece değerli Bakü petrol yataklarını, Kafkas Dağları`nın lüzumlu minerallerini ve Hazar Denizi sahillerinden bol miktarda tedarik edebilecek buğday ve pamuk kaynaklarını kontrol edecekti. Denstrervil hatıralarında Bakü işgalinin önemini şöyle anlatmaktadır:

‘Bakü`nun düşman  tarafından zaptı Kafkasya demiryollarını işletmek için ve Karadeniz deniz nakliyatı için geniş petrol stokları sağlayacaktı.[12] Bu, kıyılarındaki mühtelif limanlardan elde edilebilecek tüm kıymetli kaynakları, Asya ve Afganistan`a açılan kapısıyla Hazar Denizi`nin düşman tarafından kontrol edileceği anlamına geliyordu. Diğer yandan Bakü`nün bizim tarafımızdan denetim altına alınması bu durumların tersi anlamına gelecekti. Düşmana petrol stoklarını bırakmamak ve Orta Asya`ya giden yolu kapama gibi. Petrolün bizim denetimizizde bulunması doğal olarak en sonunda yakıt olarak bu kaynağa ihtiyacı olan Güney Kafkasya demiryollarının çalışmasını tümden durdutacaktı.”[13]

İngiliz ordusunun ön cebhede boşluğu vardı. Bu boşluğu da General Baratov`un vasıtasıyla doldurmak isteseler de bu mümkün olmadı. Albay Biçeraxov`un[14] destesi İngilizlerin teklifini kabul etti.

Biçeraxov 1918 senesi 27-28 Haziran Denstervil ile kurulacak planı tartıştılar. Amacı Rusya`nın 1914 senesindeki sınırlarının onarılmasında yardımı idi. . Belirtmek gerekiyor ki, Biçeraxov`un destesi o kadar da büyük değildi. O sadece İngilizler için Enzeli`ye kadar yol aça bildi. Zaferinin sebebi ordakı rakipleri askeri eğitimi zayıf, silahların kötü olmasından kaynaklanıyordu. Belliydi ki, Osmanlı ordusu ile tekbaşına başaramazdı.

Denstervil genel durumu inceledi ve planı değiştirdi. İkinci plana esasen, bölge ile iletişim kurmalı, Osmanlı`ya karşı savunma oluşturmalıydı. General kendi kuvvetlerinin sayını başarı ile artırıyordu. O yazıyordu: “ Bakü Bolşeviklerinden kaçmış Rus subaylarının bir tarafa katılması ayrıca bütün olaylardan haberdar olmaya imkan veriyordu. Subaylardan ikisi gizli görev için Bakü`ye gönderildi. Bizim tarafımızdan göreve alınmış subayılar çok dürüst insanlardı, savaşta seçilmiş kişilerdi ve kendilerini isbat etmek için tüm görevleri yapmaya hazırdılar.”

Denstervil hatırlarında  Bakü Sovyeti ile gizli antlaşma yaptığından da bahsediyor. İngilzilerin güçlü silahları, araçları olsa da, bu vasıtaları çalıştırmak için petrol Bakü Sovyeti`inin elindeydi.  Bakü Sovyetine de arabalar gerekliydi. İngilizler 300 funtluk petrol için değeri 100 funt olan araç verecekti. İngilizler 500.000 funt strelinglik petrol aldı. Karşılığında 10 ford arabası göndermeliydi. Fakat Bakü`deki mevcut hükumet değiştiğinden arabalar da İngilizlerde kaldı.

İngiliz ordusunun silah hazırlığı iyi olsa da, askeri bakımdan zorluk yaşanıyordu. Mayıs ayında, Kraliyet Donaması`ndan Amiral Norris`in Densterfors`a katılması ile İngilizler bir az güçlendi. Fakat Denstervil kuvvetin az olmasından şikayetlenerek “Gönderdiğim çaparlar vasıtası ile, her gün Bakü ile iletişim kuruyoruz. Dostlarımız, sosyalost-devrimciler tez bir zamanda devrim yapmakla Bakü`de yeni hakimiyet kurarak İngilizleri çağıra bilirdiler. Her gün oluşacak fırsat için ise benim  kuvvetim yoktur.” Mayıs ayında  ise Albay Keyworth 50 subay, 150 asker ile Densterfors ordusuna katıldı.

Yeni malzemelerle donatılmış, motorlu gücü olan Yarbay Faviell`in emrindeki 39. Piyade Tugayı da Denstervil`in ordusuna katıldı. Bu Piyade alayı 7. Servis bataryaları ve Worcester birlikleri ile Warwick birliklerinin 9. Servis bataryalarından oluşuyordu. 4 Ağustos tarihinde ilk ingiliz destesi, Stoks`un önerliği ile, Gent alayının 300 kişilik destesi Bakü`ye geldi. 

Denstervil hatıralarında Bakü okulundan mezun olmuş, kapasiteli havacı Rus subaylarından bahs ediyor. Subaylar İngilizlerin Bakü ile haberleşmelerinde ciddi anlamda yardım ettiler. Aynı zamanda Bakü`de eğitim aldıkları için iyi derecede Bakü`nü tanıyorlardı.

Denstervil ordusu yola çıatak 11 Şubat tarihinde Hemedan`a, 16 Şubat tarihinde Kazvin`e, 18 Şubat`ta ise Enzeli`ye vardı. Enzeli Rus kontrolünde olduğundan Hemedan`a geri dönmek zorunda kaldılar. İngilizlerin iyi istihbarat sistemleri olduğundan Bakü ile iletişimleri kopmamıştı.  Ayrıca, İran`da da İngilizler için çalışanlar vardı. Onlar para karşılığında kendilerini İngilizlere teslim etmiştiler. Denstervil ordunun yetersiz olduğunu görünce ek yardım talep etti. İngiliz ordusu yardım amacı ile İran`a yeni ordu gönderdi.

İngilizlerin Azerbaycan`a dahil olması üçün bazı engeller mevcuttu:

1)Gıda sorunu: halkın İngilizleri istemediğini de göz önünde bulundurursak, askerlere gıda yardımı gelemiyordu. Ayrıca önemli konumlar da Türklerin elindeydi.

2)Bakü`ye dahil olmak için hukuki-siyasi esas gerekiyordu. Bakü sovyeti ingilizlerle düşman olduğu için onları istemiyordu.

3)Bakü ve Bağdat arasında mesafenin uzun olması İngilizlere engeldi.

4)Ordunu Bakü cebhesine odaklamak Mesapotomya cebhesinin boşalması demekti. Bunu da İngilizler istemiyordu.

5)Küçük Mirza Türklerli desteklediği için İngilizlere engeldi. Binbaşı Noel ve başka askerleri esir alarak Bakü`ye girişlerine izin vermiyordu.

Denstervil kendi hatıralarında Bakü Ulusal Ermeni Konseyinin temsilçisi Dr. Araratz le görüşmesinden bahs ediyor. Dr. Araratiantz yardım isteklerine karşılık gelen İngiliz birliklerinin sayının az olmasından şikayetlendi. Doktor Denstervil`den kesin rakam ve söz istese de, Denstervil tam cevap vermedi. Ona gönderdiği mektup aşağdakı gibidir:

“Kazian:7 Ağustos 1918

“Sayın Dr. Araratiantz,

Konuyla ilgili hiçbir şüphe kalmaması için dün akşam bana ilettiğiniz sorunlarla ilgili fikirlerimi yazmak istiyorum.

Görüştüğümüz üç konu şunlardı:

1)Bakü`nün savunulması,

2)Erivan`daki Ermenilerin durumu,

3)Culfa`dakı Ermenilerin durumu

1 numaralı konu için cevabım şudur:

Bakü`nün savunması bana göre mümkün. Düşmanın Bakü`yü ele geçirme ihtimali ise hemen hemen hiç yok. Tabii Bakülüler`in düşmanı yenmek için bizimle gönülden birlik olmaları şartıyla. Yalnızca şehri elde tutmak başarılı bir savunma için yeterli değil. Bakü  birliklerinin şehirden ayrılıp, düşmanı savaş meydanında yenmeleri gerekir.  Bu özellikle savaş gücünün büyük bir kısmını oluşturan Ermenilerle ilgilidir. Şimdiki durumda kuvvetlerin sıkıntısı organizasyon eksikliğidir. Bunun da nedeni çoğunlukla çarpışma sırasında cesaretlerinin boşa çıkmasıdır. Bu eksikliği gidermek için becerikli subaylar görevlendireceğim.

Bütün şehrin savunmasını yalnızca İngilizler üstelenemezler. Bildiğiniz gibi İngilizlerin birçok cebhede büyük orduları muhafaza etmesi gerekiyor ve Bakü`yle Bağdat arasındakı uzaklık, demiryolu olmaksızın birliklerimizin korunmasını zorlaştırıyor.

Bununla beraber size garanti veriyorum uygun olan herkes mümkün olan en kısa sürede Bakü`ye yollanacak. Eğer bazı İngiliz birliklerinin yardımıyla şehrin savunmasını üstelenirseniz zafer kesindir. Ama bunun yanında eğer adamlarınız kararsız iseler ve isteksiz görünüyorlarsa savaşmak istemediğinizi hemen söymeniz sizin iyliğiniz içindir. Adamları geri çekmek için bana gerekli zamanı verdikten sonra düşmanla nasıl başa çıkacağınız konusunda size  bilgi veririz.

2) Erivan`daki harika savaş malzemelerinin müttefiklerce şu anda kullanlılmaması çok üzücü. Yakın gelecekte onların yardımı olacağını hiç ummuyorum. Bu durumda aynı şey 3 numaralı konu için de geçerlidir. Ermeniler müttefik kuvvetlerden oluşturulabilecek bir hatta çok daha yakınlar.”

Bunları açıkca yazmamın nedeni sonradan “ümit verdin ama gerçekleştirmedin” diye suçlamanı önlemek içindir.

Müttefiklerin zafer kazanacağı ve Ermenilerin de durumlarının düzeleceği konusunda hiç şübhe yoktur. Sadece bu bile umutsuzluk anında umut vere bilir.”[15]

Denstervil ile Biçeraxov arasında anlaşma yapılsa da, onlar arasında fikir ayrılıkları mevcuttu. Denstervil ilk günden Bakü petrolunu ele geçirerek Rus ve Türkleri bölgeden uzak tutmak istiyordu. Biçeraxov ise, Bolşevikler ile anlaşma yapılnasl gerektiğine inanıyordu. Kendisi tam milliyetçi insandı. Dağılmış eski Rusya`nı onarmak onun en büyük amacı idi.

16 Haziran tarihinde İngilizlerin  Bakü`ye gelişi hakkında kanun kabul edildi ve 31 Haziran`da Bakü`de Sovyet hakimiyeti iflas etti. Bunun ardından “Sentrokaspi diktatörlüğü” kuruldu.   Albay Stoks`un rehberliği ile 300 kişilik ek ordu Bakü`ye dahil oldu. 

Bakü savaşı ve Bakü`nün teslimi

Bakü savaşı için, Türklerin Bakü`nü kurtarması için  ilk ciddi adım 5 Ağustos tarihinde atıldı..Taarruz 9,10, 13 ve 38. Türk alayının bölmeleri, Azerbaycan`ın iki piyade alayı,  Sumgayıt birlikleri ile oldu. 5 Ağustos olan savaşta Kafkas İslam Ordusu Sentrokaspi askeri kuvveti, Densterfors ordusu ile karşı-karşıya gelen Türk ordusu geri çekilmek zorunda kaldı.

Bakü`nün teslim edilmesi İngilizler için ağır hüsrandı. İngilizler aralarında yazıştıkları raportlarda durumu özetlemiştir.[16] Hatıralarında “Bakü Alman`ların yardımı[17] olmadan Türkler tarafından işgal[18] edilmiştir” diye sonluk verilmiştir.

15 Ağustos tarihinde  Keyworth Denstervil`e Bakü`de durumun ciddileştiğine dair yazı gönderdi. General`e gönderilen telegram bu şekildeydi:

“20 millik[19]savunma sınırını tutmak için Bakü`nün yerli kuvveti 6000 tüfeğe bağlı olan fakat iki piyade taburundan ibarettir. Bu taburlar düzenli değildir. Fakat bir kaç subay vardır. Bundan başka askeri kuraI o kadar zayıftır ki, cebhaneni israf etmekte ve yerlerini istedikleri zaman terk etmektedirler. Savunma hattının büyük kısmı kayalıklı vadilerin üstünden geçiyor. Buradan açılan ateşler etkisizdir. Çok az siper vardır ve mevcut av delikleri gibi birkaç kalkanın konumu da elverişsizdir ve kablo bağlantısı yoktur. Bütün savunma sistemi kasaba ve limana o kadar yakındır ki, düşman toplar ve uçak ile zorluk yaşamadan onu bombalaya bilir.”[20]

16 Ağustos tarihinde General Dunsterville Enzeli`den Bakü`ye dahil oldu. 20 Ağustos tarihinde ise General Dunsterville ile General Biçerakov ilerleme planını kararlaştırmak için komandan Nuri[21] ile Derbent`e ilerledi.

Dunsterville 24 Ağustos tarihinde Küçük Han ile barış şartlarını konuşmak ve Binbaşı Noel`i kurtarmak için Enzeli`ye doğru ilerledi. 27 Ağustos`ta Faivell Bakü`ye dahil oldu.

General Dunsterville, General Ley ile konuşmasında Bakü`nün Türklerden kurtarıla bilmeyeceğini düşündüğünü söylemiştir.

 İngiliz Colonel Keyworth esir kalmaktan ya da mahvolmaktan kurtulmak istiyorsa, Bakü`nü terketmelidir.

İngilizler Türklerin Bakü`ye girişinden sonra onların gücünü görmüş ve mücadelenin boşuna olduğunu anlamıştır.

14 Eylül`den 15 Eylül`e geçen gece Bakü düşmandan kurtarıldı. Savaş sonucunda Büyük Britanya ordusu bozguna uğrayarak kısa zaman sonra Bakü`nü terk etmek zorunda kalmıştır.[22] 14 Temmuz sabah 04:00`da Türkler büyük saldırıya başladı. İngilizlerin planına göre, büyükce başka saldırı olmadan önce kuzeyde Bicherakov`dan, güneyden ise ingilizlerden gelecek takviyeler Kafkas İslam Ordusunun Bakü`ye girişine engel olacaktı. Plan umulduğu gibi gitmedi. Türkler hiç bir müdahele ile karşılaşmadan Bakü`ye girdi. Dunsterville durumu şöyle anlattı:”Sabah saat 04:00`te demiryolu vadisi boyunca Kurt Kapı`sına saldıran Türkler, hattın en kuvvetli yeri olan bu bölgedeki saldırıları ile hattı elde tutması beklenen Bakü Bataryası`nı dağıtarak hattı muhtemelen ele geçirmişlerdi. Şimdi de şehrin hemen yukarısında bulunan, varoşlardan birkaç yüz yarda ve rıhtımlardan 3000 yarda uzaklıktakı tepeleri almışlardı. Bütün birliklerin olması beklenen bu hücuma karşı önceden uyarılmalarına rağmen tüm hattın bu en güçlü bölgesinin düşmanın eline bu kadar kolay geçmesi inanılır gibi değildi, ancak gerçekler bu doğrultudaydı. Tüm koşullar lehte iken askerlerin böyle ani bir yenilgiye uğraması üzerine artık Bakü`den bekleyeceğimiz pek bir şey kalmamıştı. Artık bütün mesele bozgundan kurtulup, hasar gören birliklerimizi tahliye edene kadar düşmana karşı dayanabilmekti”[23]

Bakü savaşı hakkında Binbaşı M.H. Donohoe kendi hatıralarında bahsediyor. Binbaşı 1-13 Eylül arasında Balacari`nin güneybatısında genel bir Türk yığılmasından bahsediyor. 12 Eylül tarihinde firari bir Arap subayı Türklerin saldırısının bütün ayrıntılarını İngilizlere  vermişti. Voltchi-Vorota-Kurt Kapısı`ndan vuku bulacak ve bu arada Bilacari`deki birlikleri tutmak için de şaşırtma saldırısı olacağından bahseden Arap subayın istihbaratı doğru çıktı. 14 Eylül saat 06.00`da  Kafkas İslam Ordusu belirtilen bölgelerden saldırı yaptı. Gergin müharebe sonrası, İngilizler mağlub oldu. İngiliz ordusu akşam saat 5:00`te Bakü`nün tahliye edilmesi emiri aldı. Geri çekilme akşam saat 8:00`te başladı ve son araba da gemiye yükleme noktasında gece saat 10:00`da vararak olaysız yürütüldü.[24]

Sonuç

1918 senesinde İngilizler, Ruslar ve Türkler arasında başlayan Transkafkasya mücadelesi Kafkas İslam Ordusu`nun Bakü`nü kurtarması sonucunda zafer ile sonuçlandı. Fakat, Osmanlı devletinde hükumet değişikliği ve Mondros anlaşması sonrasında Kafkas İslam Ordusu Bakü`nü terk ederek yerine  General Thomson`un rehberliği ile ordu geldi. İngilizlerin ikinci misyonu uzun sürmedi. Thomson`dan sonra İtalyan ordusu, ardından da Ruslar bölgeye hakim oldu.

İngilizler her ne kadar Bakü`ye gelme amaçlarını işgal olarak isimlendirmeseler de, onların asıl amacı Bakü petrolü ve Azerbaycan`ın işgalı idi.


[1] А. С. Пушкина; сост.: А. Я. Адам, Г. П. Пономарёва.Великая русская революция 1917 года: каталог выставок из фондов ОГОНБ имени А. С. Пушкина / Ом. гос. обл. науч. б-ка им.. – Омск, 2018. – c.9

[2] Süleymanov, M.( 1998) Azərbaycan ordusu (1918-1920). Hərbi Nəşriyyat. Bakı s.480

[3]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Qafqaz İslam Ordusu.(2013) Bakı.  S.191

[4] Azərbaycan Xalq Cümhriyyəti və Qafqaz İslam Ordusu ,Ade s191

[5] Kafkasya nüfusu bağımsızlıklarını istiyor, Bolşevikleri istemiyordu.

[6] Osmanlı`nın yardımı İngilizler için Ortadoğu`da engeldi.

[7] Lord Curzon, Büyük Britanya`nın devlet katibi ve siyasetçisi olmuştur. Onun düşüncesine göre, önemli olan Kafkasya halkını taraflarına çekmekle gelecekte İngilizleri iyi hatırlamalılar.

[8] Azerbaycanlılar

[9] Okur, M. Bolşevik İhtilali Sonrası İngiltere’nin Rusya ve Kafkasya Politikası. VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi/ International Journal of Historical

Researches, Yıl/Vol. 2, Kafkasya Özel Sayısı/ Special Issue on Caucasia ISSN: 2149-9535 s.401

[10] Denstervil 9 Kasım 1865’te İsviçre’nin Lozan kentinde doğdu. Bir devlet okulu olan The United Services College’da Rudyard Kipling ve George Charles Beresford ile okula gitti, daha sonra İngiliz gençleri Majestelerinin Ordusunda Dunsterville, 1884’te İngiliz Ordusu’nda görevlendirildi. Daha sonra Hint Ordusu’na geçti ve Kuzey-Batı Sınırında, Veziristan’da ve Çin’de görev yaptı. 23 Ağustos 1902’de binbaşılığa yükseltildi. Kariyer için hazırlayan Haileybury ve Imperial Service College’a katıldı. 1884 senesinde kral piyade ordusunda göreve başlayan genç Denstervil Hindistan`a gönderiliyor. Burada o, kuzey-batı sınırında  Veziristan vilayetinde, sonra ise Çin`de görev yapıyor. I dünya savaşı döneminde Hindistan`ın kuzey-batısında birinci piyade tugayının komandiri görevinde çalışan Albay Denstervil 24 Aralık 1917 senesinde gizli görev alıyor. Bu görev ingilizlerin Kafkasyaya hücumunun teşkili ile alakalı idi. Denstervil`in seçilmesinin sebebi ise, onun rusçanı çok iyi bilmesi, Rusyaya sempatisi ile alakalı idi.

[11]Ağayev,Y.,  Əhmədov S. (2009).  İstiqlal yürüşü -1918. Bakı, “Altun Kitab”, s.63

[12] Petrol, Bakü`den Batum`a borular aracılığı ile pompalanır

[13] L.C. Dunsterville.(2016) Dunsterforce Gizli Ordu, Bakü`de İngiliz-Ermeni işgali. Çeviri Cengiz İ. Çay. T&K yayınları 2016. s 146

[14] Lazar Fyodorovich (1882-1934’ten sonra) – Çarlık ordusunda Kazak ordusu albayıydı. Milliyetce Osetya`dır. Ekim devriminden sonra İngilizler onun 1500 kişilik destesini kendi taraflarına çekmek kararı aldılar.

[15] Dunsterville L.C.age. s.203-205

[16]F.J Moberly tarafından toplanan ve hazırlanan “1914-1918`yıllarında İrak Seferi” isimli eseri İngilizceden Türkçe`ye çeviren Dr.Mehmet Rıhtım olmuştur. Bu bölümde kullandığım bilgilerin büyük çoğunluğu Dr. Mehmet Rıhtım`ın “İngilizlerin Bakü ve Hazar Denizinde Hakim olmak Husuusnda Mücadelesi” isimli yazısındandır.

[17] İngilizler Türklerin Kafkasya`ya geleceğini ummuyor, kazanacaklarına emindi.Türkleri güçcüz olarak düşündüler. Bu yüzden Almanların yardımı olmadan kısmı önemlidir.

[18] Osmanlı devleti Bakü`nü kurtarmıştır. İngilizlere göre ise bu işgaldir.

[19] 20 mil= 32.18688 km

[20] Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Qafqaz İslam Ordusu,( ikinci nəşr)  Qafqaz Araşdırmaları İnsitutu s.508

[21] Nuri İngilizlerin Navigasyon ordusu komandanıydı. Bağdat`tan davet edilmiştir.

[22] Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası: I cild.Bakı 2004 s.131

[23] L.C. Dunsterville.(2016) Dunsterforce Gizli Ordu, Bakü`de İngiliz-Ermeni işgali. Çeviri Cengiz İ. Çay. T&K yayınları 2016 s.268

[24] Donohoe, M. (2016). İngiltere’nin İran/Azerbaycan Seferi (1918). Cengiz İ. Çay (çev.). İstanbul: Tarih & Kuram Yayınları, s.206

İlaha Yusifli

Hazar Üniversitesi: Tarih öğretmenliği (lisans) Erciyes Üniversitesi: Yakınçağ tarihi (yüksek lisans) Hacettepe Üniversitesi: Doktora İlgi alanım: İngilizlerin Kafkasya politikası İngilizlerin Kafkas İslam Ordusuna münasebeti İstihbarat tarihi

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu