Dünya TarihiKafkasya TarihiMakale

Etnisite Kavramı ve Azerbaycan’da Yaşayan Etnik Gruplar

1.Giriş

Etnisite geniş bir kavramdır. İlk kez kelime 20. Yüzyılda Amerikan Sosyolog David Riesman tarafından kullanılsa da, kelimenin daha eski zamanlara: eski Yunancada “etnos”= ulus kavramından geldiğini söyleye biliriz.[1] Oxford sözlüğüne esasen, etnisite, ortak bir ulusal veya kültürel geleneğe sahip bir sosyal gruba ait olma durumudur. Şener Aktürk’ün “Etnik Kategori ve Milliyetçilik: Tek Etnili, Çok Etnili ve Gayri-Etnik Rejimler” makalesinde etnisitenin tanımını şöyle vermiştir: “Etnik kategori veya etnisite din, mezheb, dil, kabile, klan, ırk gibi toplumsal kategorilerden bir tanesidir. Ömer Say’ın “21. Yüzyılda Ulus, Çokkültürlülük ve Etnisite” kitabında belirtiliyor ki, kavramın asıl kökeni Yunancadaki ethne (tekli ethnos) ile polis arasındakı karşılığına dayanmaktadır. Ayrıca kelime anlamlarına baktığımızda “yabancılar”, “bizden olmayanlar”, “ötekiler”, “dinsizler”, “bizimle aynı dini paylaşmayanlar”, vb. anlamlara geliyor. “Karl Marx etnisiteyi dine benzer bir şekilde, bir tür yanlış bilinç olarak değerlendiriyor, zaman içinde yerini başka unsurlara (ortak menfaate) bırakacığını düşünüyordu.”[2]

Etnik grup Hemşerilik Terimleri Sözlüğü`ne (2015) esasen dil, kültür, gelenek ve görenek bakımından birbirine bağlı, genellikle aynı soydan gelen bireylerin oluşturduğu küçük insan topluluğu anlamına geliyor. Modern dünyada farklı ülkelerde yaşayan çeşitli etnik gruplar vardır. Yaşayan etnik gruplar çeşitli sebeblerden dolayı bir başka bölgeye göç ediyor. Genellikle göçleri, zorunlu ve kendi istekleri olmak üzere ikiye ayırmak mümkündür. Savaş, doğal afetler, işgaller ve diğer sebeplerden dolayı bölge halklarının birçoğu zorunlu olarak bin yıllardır yaşadıkları toprakları terk etmek zorunda kalmıştır.[3] Bu süreçte daha iyi hayat yaşamak arzusu ile belli bir bölgeyi terk edenler olmuştur. Göçler öncelikle o bölgenin etnik yapısını değiştirmiştir. Bu ve benzeri olaylar bir bölge uğrunda mücadele eden dış güçlere kullanabilecekleri araçlara sahip olmalarına imkan yaratmıştır. Halkların göçleri onların kültürlerinin, gelenek ve göreneklerinin bir bölgeden diğerine taşınması ile sonuçlanmıştır. Göçler bugün bir bölgede ve bölgeye yakın devletlerde mevcut olan sorunların temelini oluşturmuştur. Zorunlu göçler aynı zamanda psikolojik etki de oluşturmuştur. Sürgünler halkın yetişmiş kesimlerini, aydınlarını ülkelerini terk etmeleri ile sonuçlanmıştır.

       Etnik kimlik , bireyin kendini ait hissettiği kimliktir. Başka sözle ifade edersek, bireyin etiketidir. Etnik kimlik 4 farklı gruba bölünür: olmak, hissetmek, yapmak, bilmek.[4]

       Bir coğrafyada yaşayan etnik grup birincil ve ikincil ya da azınlık ve çoğunluk olarak iki gruba ayrılır.[5]

Azerbaycan’da farklı etnik gruplar yaşamaktadır. Bugün yaşayan etnik gruplarda 4 ana dil grubu, Türk, Kuzey Kafkasya, Hint Avrupa ve Kartvel vardır.[6] Genel olarak resmi dil ise, Türk dillerinin Oğuz grubuna ait Azerbaycan Türkçesidir.[7] Ülkede resmi yazışmalar, kanunlar bu dilde yürütülüyor. Kuzey Kafkasya dilleri: Lezgi, Avar, Sahur, Udi, Hınalık, Buduk ve Qrız (İngilizce: Kryts) aittir. Hind-Avrupa dil ailesinin İran grubu dilleri Azerbaycan arazisinde Tat, Talış ve Kürt dilleri konuşuluyor. Hint-Avrupa dil grupuna Rus ve Ermeni dilleri de aittir. Kartvel dil ailesine ait dil ise, Gürcü dilidir. 2009 yılında Azerbaycan’da nüfusun listelenmesi sonucunda, ülkede yaşayan etnik gruplar aşağıdaki gibi sıralanmıştır:

  • Talışlar- 112 bin kişi
  • Tatlar- 25,2 bin kişi
  • Kürtler- 6,3 bin kişi
  • Yahudiler- 9,1 bin kişi
  • Lezgiler- 180,3 bin kişi
  • Sahurlar- 12,3 bin kişi
  • Avarlar- 49.8 bin kişi
  • Udinler- 3.8 bin kişi
  • Hınalıklar-2.2 bin kişi
  • Buduklar-15 bin kişi
  • Qrızlar-4.4 bin kişi
  • Ahıska türkleri- 38 bin kişi
  • Ingiloylar-9.9 bin kişi
  • Ruslar- 119.3 bin kişi
  • Ermeniler-120.7 bin kişi
  • Ukraynalı- 21.5 bin kişi [8]

Araştırmamızda Azerbaycan hükümeti bu etnik grupların hukuklarının korunması için hangi adımları attığını ve bu etnik gruplar hakkında genel bilgiler verilecektir.

Bu konunun ele alınmasındaki amaç, Azerbaycan’da yaşayan etnik gruplar hakkında güncel bilgilere ulaşmaktır. Aynı zamanda Türkçe kaynaklarda yeteri kadar bilgi bulunmamaktadır. Rusça kaynaklar ise güncelliğini yitirmiştir.

Etnisite nedir?

Etnisite kavramının kökeni etnik kelimesinden geliyor. Etnisite kelimesi English Oxford Dicionary’a ilk defa 1972 senesinde dahil olmuştur. Etnisitefarklı dönemlerde farklı anlamlarda kullanılmıştır. Antik çağlarda etnisite şimdiki gibi siyasi değildi. Burada ortak kökene ait olduğuna inananların birliğini ifade ediyordu. Fakat daha sonra kelime siyasileşerek anlam değiştirdi. Amselle`ye göre, kavramın asıl kökeni Yunanca`dan ethne ile polis arasındaki karşılığa dayanmaktadır. Orta çağda değişikliğe uğrayarak, kilise geleneği içinde Hristiyan olmayan ulusların, yani kafirleri adlandırılmasında kullanılmıştır. Modern çağda etnisite aynı zamanda siyasal bir bilince sahip olmayan topluluk anlamında kullanılmıştır.[9]

Her etnik topluluk bir ulus değildir, ancak her ulus bir etnik kökene sahiptir ya da onu benimsemiştir. [10]

Irk ve etnisite bir dönem aynı kavram olarak tanımlanıyordu. Fakat zamanla iki kavramın da ayrı ayrı anlamlar taşıdığı sonucuna varıldı.[11] Şöyle ki, bireyin etnik kimliği değişse de, ırkı hiç bir zaman değiştiremez. Örnek olarak, bir negroid ırkına mensup bireyi Türk ailesinde büyütürsek, birey Türk adetlerini, davranışlarını ve başka özellikleri alsa da, ırkını, görünüşünü hiç bir zaman değiştiremez.

Etnisiteni iki gruba ayırabiliriz:

  • Ait olunan etnisite
  • Hissedilen etnisite

Birey bir etnik grupa ait olsa da, kendini başka grupun bir parçası olarak hissedebilir. Etnik grup bir ulus devleti ile özdeşleşme, kendini etnik olarak görmeyebilir. Çünkü, halk arasında etnik olan yerel halktır, göçmendir, azınlıktır. Bir şekilde asimile edilse de, genellikle “öteki olandır”.[12]

Etnik Grup Nedir?

Daha büyük bir toplumda ırk, dil, miliyyet veya kültürün ortak bağlarıyla bir birinden ayrılan  ve birbirine bağlanan bir sosyal grup ve ya nüfus kategorisidir. Etnik grup Hemşerilik Terimleri Sözlüğü’nde (2015) esasen dil, kültür, gelenek ve görenek bakımından birbirine bağlı, genellikle aynı soydan gelen bireylerin oluşturduğu küçük insan topluluğu anlamına geliyor. Etnik çeşitliliğin farklı sebebleri vardır: fetihler, göçler, siyasi, dini, ekonomik sebebler, ideolojik farklılık ve başka sebebleri vardır.

Anthony D. Smith`e göre bir grubun kendini etnik grup olarak isimlendirmesi için 6 şarta cevap vermesi gereklidir:
  1. İlk önce grubun ismi olmalıdır.
  2. Mutlaka inanılan ortak ata olmalıdır.
  3. Bireyleri cemaata bağlayan bir anı olmalıdır.
  4. Ortak kültür olmalıdır. Mesela, dil, din, yazı, müzik, giyim, yemek vb.
  5. Belirlenmiş toprak parçasına bağlılık
  6. Kendilerini belirlenen grubun bir parçası olarak görmeliler.

Bu şartlara cevap verildikden sonra grubu “etnik grup” olarak kabul edebiliriz.

Multikültüralizm (Çok Kültürlülük) nedir?

Çok kültürlülük, kültürlerin, ırkların ve etnik kökenlerin, özellikle azınlık gruplarının etnik kökenlerinin, baskın bir siyasal kültür içindeki farklılıklarının özel olarak kabul edilmesi görüşüdür.[13]

Azerbaycan`da Multikültüralizm

Azerbaycan farklı medeniyetlerin birleştiği, farklı milletlerin barış ortamında yaşadığı ülkedir. Azerbaycan’da multikültüralizm, toleranslılık ve dini özgürlük devlet siyaseti seviyesinde tarihin her döneminde geliştirildi. Azerbaycan tarihine bakarsak, Manna devletinde (MÖ 10. ve 7. yüzyıl), Albaniya devletinde (MÖ 4. yüzyıl), Safeviler devletinde (1501-1736) bunu görebiliriz. Ayrıca, Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (1918-1920) döneminde yaşayan bütün etnik azınlıklar parlamentoda temsilci olarak seçiliyor, aktif faaliyet yürütüyorlardı.[14](EK1) 1920 senesinde Rusya tarafından işgal edilen Azerbaycan, bu toleranslılığı XX. yüzyılın sonlarında yeniden bağımsızlık kazandığında (1991) ortaya koymuştur.

Azerbaycan multikültüralizminin siyasi esasları Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Anayasasının maddelerine de yansımıştır. Azerbaycanın eski cumhurbaşkanı Haydar Aliyev milli kimliğin insanın gururu olduğunu her zaman dile getirmiştir. “Her bir halkın milli kimliği onun gurur kaynağıdır. Ben Azerbaycanlı olduğum için her zaman gurur duyuyorum”[15] ifadesi şu an herkesin kendi kimliğini rahatlıkla ifade etmesini sağlamıştır.

Azerbaycan coğrafi konumu nedeni ile Batı ve Doğu medeniyetinin sentezidir diyebiliriz. Bu devletin dış politikasına da etki etmektedir. Bugün Azerbaycan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, Birleşmiş Milletler Teşkilatı, Avrupa Şurası, İslam Konferansı Teşkilatı, NATO, GUAM Demokrasi ve Ekonomik Kalkınma Örgütüne üyedir. [16]

Diller ve Halklar

Bugün Azerbaycan sınırları içinde yaşayan halkların dilleri esasen, dört büyük dil ailesine- Türk, Kuzey Kafkasya, Hint-Avrupa ve Kartvel dil ailelerine aittir. Azerbaycan Cumhuriyeti nüfusunun tam çoğunluğu Azerbaycan Türkçesinde konuşuyor. Modern Azerbaycan Türkçesi 1. yüzyılın başından, şimdiki Azerbaycan sınırları içinde yerleşmeye başlamış Türk kökenli tayfaların dilleri esasında, uzun tarihi süreç esasında gelişmiştir.

Kuzey Kafkasya dilleri Azerbaycan’da Lezgi, Avar, Sahur, Udi, Hınalık, Buduk ve Qrız dilleri ile temsil ediliyor.[17] Bu diller başlıca ülkenin kuzey doğu ilçelerinde konuşulmaktadır. Azerbaycan’da konuşanların sayısına baktığımızda Kuzey Kafkasya dilleri içerisinde en çok konuşulan dil Lezgi dilidir.[18] 

 Sahurlar 3 ilçenin – Kakh (Kum ve Sarıbaş köyleri), Zagatala (Yeni Suvagil. Gezbarah, Kaç ve Muhah köyleri) ve Balaken bölgelerinde yaşamaktadırlar.

Azerbaycan’ın kuzeydoğusunda yaygınlaşmış “Şahdağ grubu”- Hınalık, Buduk ve Qrız dilleri de Dağıstan dilleri grubunun Lezgi alt grubuna dahildir. Hınalık dilinde Kuba ilçesinin aynı isimli köyünün ahalisi konuşuyor. Buduklar Kuba ilçesinin Buduk, Güney Buduk ve Deli Kaya köylerinde, Qrızlar ise, aynı ilçenin Elik, Cek ve Haput köylerinde yaşıyorlar. Esasen de, Zakatala ve Balaken ilçelerinin bölgesinde yaygınlaşmış Avar dili ise Kuzey Kafkasya dil ailesinin Dağıstan grupunun Avar-ando-didoy alt grubuna dahildir.

Kartvel dil ailesi Azerbaycan’da Gürcü dili olarak bilinmektedir. Bu dili konuşanlar Hristiyan ve Müslüman İngiloylardır. Onlar esasen Kakh, Zagatala ve Balaken ilçelerinde yaşamaktadırlar.

Hint Avrupa dil ailesinin İran grubu dilleri Azerbaycan bölgesinde Tat, Talış ve Kürt dilleri olarak bilinmektedir.

Talış dili İran dillerinin kuzey batı alt grubuna dahildir. Bu dil Azerbaycan’ın güney doğusunda- Lenkeran, Astara, Lerik ve Masallı ilçelerinde konuşuluyor.

Kürt dili İran dillerinin batı yarımgrupuna dahildir. Kürt dili Laçın, Kubadlı, Kelbecer ve Azerbaycan`ın bazı ilçelerinde de yayılmıştır.

Rus dili Hint-Avrupa dil ailesinin Slavyan grubunun Kuzey-Slavyan alt grubuna dahildir. Rus dili esasen Azerbaycan şehirlerinde bilhassa da başkent Bakü’de konuşuluyor.

Ermeni dili Hint-Avrupa dillerinin ayrıca grubunu temsil ediyor. Azerbaycan`da Ermeni dili ermeniler tarafından işgal edilen Dağlık Karabağ`ın ilçelerinde konuşuluyor.

Tat dili İran dillerinin güneydoğu alt grubuna dahildir. Bu dil, esasen, Abşeron yarımadasının birkaç köyünde öyle de Khızı, Siyezen, Deveçi ve Kuba ilçelerinin bölgesinde yayılmıştır.

Ülkede % 90 insan Azerbaycan Türküdür. Onların sayı 9 milyon 705 bin kişidir. Dünyada 50 milyondan fazla Azerbaycan Türkü yaşıyor.[19]

Azerbaycan Türkçesi Türk dillerinin Oğuz koluna dahildir. Bu lehçe Türkmen, Gagauzya ve Kırım Tatarlarının diline yakındır. Azerbaycan Türkçesi tarihen hem ülke dahilinde hem de Kafkasya ve Ön Asya`da yaşayan halklar arasında iletişim dili olmuştur. 19. yüzyıl Avrupa ve Rusya`nın yazar ve gezginleri kendi eserlerinde E. Reklü, A. Bestujev-Marlinski, F. Bodenştedt, M. Lermontov Azerbaycan Türkçesinin bölgede öneminden bahsederler. Rus yazar A. Bestujev-Marlinski yazıyor ki, Azerbaycan Türkçesi diğer Türk lehçelerinden biraz farklıdır ve Avrupa`yı Fransızca ile gezmenin mümkün olması gibi Azerbaycan Türkçesiyle de Asya`yı başdan başa gezmek mümkündür.[20]

Tatlar, Deveçi, Kuba, İsmayıllı ve Şamahı ilçelerinde yaşıyorlar. Kökenleri 4-6 yüzyılda Sasani şahları tarafından Azerbaycan topraklarına göç edilmiştir. Kürtler ermeni işgali zamanına kadar esasen Laçın ve Kelbecer ilçelerinde yaşadılar. Şimdi ise Azerbaycan`a yayılmış durumdalar. Kürtler Azerbaycan`a 16. Yüzyılda Osmanlı-İran savaşı döneminde geldiler. 1813 Gülüstan ve 1828 Türkmençay antlaşması ile Kürtlerin Azerbaycan`a gelişi artmıştır.

Yahudiler Kuba ilçesindeki Kırmızı Kasaba`da, Oğuz ilçesinde ve Bakü`de yaşıyorlar. Kırmızı Kasaba onların yaşadığı en büyük yerdir. Lezgiler Kusar, Kuba, Haçmaz, İsmayıllı, Kebele ilçelerinde lezgi köylerinde yaşıyorlar. Bilim insanları Lezgilerin kökeninin Leglerden geldiğini söylemektedir. Sahurlar Zakatala, Kakh ve Balaken ilçelerinde yaşıyorlar. Kafkasya Albanya`sının eski sakinlerindendir. 15. Yüzyılda Sahurlar Güney Dağıstan`ı terk ederek Azerbaycan`da ekime yararlı topraklarda yerleşmişlerdir. Avarlar Balaken ve Zakatala ilçelerinde yaşıyorlar. Bazı bilim insanlarının düşüncesine göre, Pili`nin yazdığı Didoy`lar modern Avarlar`ın ecdadıdır. 15.-16. yüzyılda Azerbaycan`a Dağıstan`dan geldiler.

Udinler Kebele ilçesinin Nic köyünde ve Oğuz ilçesinin aynı isimli merkezinde yaşıyorlar. Nic köyü Udinlerin yaşadığı en büyük köydür. Udinler hakkında Herodot, Pilni ve Strabon’un eserlerinde bilgi verilmiştir. Kafkasya Albanya’sında yaşamış Unilerin varisleridirler. Qrızlar ve Budukıar Kuba ilçesinin Şahdağ eteklerinde yerleşen köylerinde yaşıyorlar. Buduk`lar ise esasen Buduk, Qrızlar ise Qrız köyünde yaşıyorlar. Ahıska Türklerinin Azerbaycan`a ilk büyük grubu 1958 senesinde gelmiştir. Onlar 1944 senesinde tarihi vatanları olan Ahıska, Adıgün, Ahıkellek vb. komşu ilçelerden Orta Asya`ya ve Kazakistan’a sürgün edilmişlerdir. İngiloylar dinleri Hristiyan ve Müslüman olmak üzere ikiye ayrılıyorlar. Müslüman Zakatala ilçesinin Aliabad, Mosul ve Balaken ilçesinin İtitala köylerinde, Hristiyan İngiloylar ise. Kakh ilçesinin 9 köyünde yaşıyorlar. [21]

Rusların Azerbaycan`a gelmeleri 19 yüzyılın 30-40. yıllarına, Azerbaycan`ın Rusya tarafından işgalinden sonra başlamıştır. Rusya işgalini garantiye almak için Kafkasyaya, esasen de Azerbaycan`a Rusları göç ettirmiştir. Onlar esasen resmi Rus provaslav kilisesi tarafından takip edilen dindarlar (duhoborlar, molokanlar, subbotnikler vb.) idi. İlk Rus köyleri Lenkeran`da Prişib, Nikolayevka, Astranxanovka idi. Şamahı`da Xilmilli ve Mereze köyleri, Kuba`da ise Altıağaç köylerinde yaşadılar. Fakat Rusların şu an büyük çoğunluğu başkent Bakü’de yaşıyorlar. Ermeniler esasen Dağlık Karabağ’da yaşıyorlar. Ermeni dili Hint Avrupa dil ailesine aittir. Dinleri Histiyan-Monofizitdirler. Azerbaycan’da 25.2 bin kişi Tatar, 21.5 bin kişi ise Ukraynalı yaşıyor.[22]

Medeniyet Farklılıkları

Azerbaycan’ın coğrafi konumundan dolayı eski zamanlardan bugüne her medeniyetin örneğini bu topraklarda bulmak mümkündür. Ülke genelinde yaşayan Azerbaycan Türkleri ve 30’a yakın millet ve etnik grupların hepsi hukuk önünde eşit vatandaşlardır. Sayı, dini, dili ve ırkından fark etmeksizin herkes eşittir.

Bugün Azerbaycan`da yaşayan Ruslar, Ermeniler, Ukraynalılar, Tatlar, Kürtler, Beloruslar, Talışlar, Yahudiler, Almanlar, Lezgiler, Tatlar, Avarlar, Gürcüler, Sahurlar, Udinler vb. milli azınlıklar kendi medeniyetini rahat şekilde yaşayabiliyorlar. Kendi dillerini kullanabiliyorlar, maddi ve manevi birliklerini, ittifaklarını ve derneklerini oluşturabiliyorlar.

Bunlardan örnek olarak, Talış Medeni Merkezi (Ronai), Lezgi Medeni Merkezi (Samur), Lezgilerin Mitolojisini Öğrenen Merkez, “Sahur” Medeni Merkezi, Şeyh Şamil adına Avar Cemiyeti, Udinlerin Orayin Medeni Merkezi,Tatların “Azeri” merkezi, Buduk Medeni Merkezi, Azerbaycan Slavyanlarının Medeni Merkezi, Rus İcması Cemiyeti, Hınalık Medeni Merkezi, Azerbaycan Tatlarının İcması, Azerbaycan Gürcülerinin Cemiyeti, Azerbaycan Ukraynalılarının Cemiyeti, Azerbaycan Avrupa Yahudilerinin İcması, Almanların Milli-Medeni Cemiyeti, Azerbaycan Yahudileri Cemiyeti, Uluslararası İudaika Cemiyeti, Mesheti Türklerinin Vatan Cemiyeti ve b. cemiyetler.[23]

Bu cemiyetler devletten maddi destek alıyorlar ve oturdukları binanın kirasını ödemiyorlar. Bu binalarda toplantılar yapılıyor, konferanslar veriliyor, bazen de kurslar organize ediyorlar.

Az sayılı halkların folkloru, medeniyetinin korunması da devlet siyasetinde önemli yerdedir. Folklor ve medeniyet grupları:

Saatlı`da “Adıgün”- Ahıska Türklerine, Celilabad`da-“Ruçeyok” – Ruslara, Kakh`da- “Şividkatsa” – Gürcülere, Zakatala`da- “Ceyranım” – Sahurlara, Kusar`da- “Trillo”, “Şahnabat”, “Mel”, “Qayıbulaq”, “Şahdağ”, “Dustaval” ve “Melodiya” – Lezgilere, Balaken`de “Xoylo” – Avarlara aittir.

Din

Azerbaycan’da etnik oluşumdaki farklılıklardan dolayı ibadet edilen inançlar da farklıdır. Farklı dönemlerde bölgede Putperestlik, Zerdüşlük, İudaizm, Hristiyanlık, İslam ve başka dini akımlar yayılmıştır. Genel ülkede İslam dinine daha fazla inanılıyor. İnsanların yüzde 95’i müslümandır. Azerbaycan`da Hristiyanlık tarihi Alban kiliselerine dayanmaktadır. Kafkasya Albanya`sının bölgesi ilk Hristiyan icmaların oluştuğu mekanlardan biliniyor. Bugün Azerbaycan`da Kafkas Albanya`sına ait tarihi Hristiyan kiliseler bulunmaktadır. Azerbaycan’da Hristiyanlığın Pravoslav, Katolik ve Protestan kolları vardır. Ayrıca, Azerbaycan Cumhuriyeti’ninin anayasasında dini özgürlük hakkında kanun vardır. Her bir inanç temsilcisi kendi dinini rahatlıkla öğretebilir ve yayabilir.

Eğitim

Milli azınlıklar kendi ana dillerinde rahat konuşuyorlar.  Okul ve üniversitelerde kendi dillerini kullanılması sağlanıyor. Genel olarak, herkes ile iletişim dili Azerbaycan Türkçesidir. Azerbaycan Anayasasının 45. maddesinde “Ana dilini kullanma hukuku” var.

Okullarda eğitim Azerbaycan Türkçesi, Rusça, Fransızca, Ermenice ( Dağlık Karabağ`da) İngilizcedir. Aynı zamanda, okullarda milli azlıklar kendi ana dillerinde haftada iki saat ders alabiliyorlar. (EK 2)

Medya

Milli azınlıkların kendi okulları, kursları, dernekleri, kitapları ile beraber kendi medyaları da var. Örnek olarak:

Oko – rusça, Tolışi Seda- Talışça, Denqe kurd- Kürtçe, Samur-Lezgice, Şelale- Gürcüce olarak yayın yapmaktadır.

Bundan başka kendi kanalları da mevcuttur. 10’a yakın kanalları vardır.

Bundan başka, “Araz” radyosu çeşitli dillerde yayım yapıyor. Şöyle ki Rusça her gün, Salı, Perşembe ve Cumartesi Gürcüce, Salı ve Perşembe Kürt dilinde, Salı ve Perşembe Talış dilinde ve Pazartesi ve Cumartesi Ermeni dilinde yayınlar yapılıyor.[24]

Azerbaycancılık ideolojisi

Azerbaycancılık devlet idealojisi olarak, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Anayasasının esaslarına dayanarak Azerbaycan`ın bağımsızlığına, demokratik devlet gibi gelişmesine hizmet eden sistemdir.

Aynı zamanda, Haydar Aliyev vatandan uzakta yaşayan Azerbaycanlıların diasporanın önemini de vurguluyordu. Şu an Azerbaycan’dan uzakta yaşayan 48 ülkede 487 diaspora vardır. [25]

Azerbaycancılık idealojisi Azerbaycan’ın bağımsızlığını korumak, Azerbaycan sınırları içinde yaşayan çeşitli halkları bir bayrak altında birleştirmektir. Haydar Aliyev 2001 senesinde Dünya Azerbaycanlılarının I. kongresinde devletin siyasetini anlatırken fikirlerini şöyle dile getirmiştir:

“Bağımsız Azerbaycan devletinin önemli ideolojisi Azerbaycancılıktır. Her bir Azerbaycanlı kendi milli kimliğinden dolayı gurur hissi yaşamalıdır ve biz Azerbaycancılığı- Azerbaycanın dilini, medeniyetini, milli-manevi değerlerini, adetlerini yaşatmalıyız.”

Azerbaycancılığın önemli elementlerinden biri vatandaşlıktır. Vatandaşlık kendinde vatandaşın siyasi, manevi, hukuki, sosyal kalitesini birleştiriyor. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Anayasasının 52. maddesine göre, Azerbaycan devletine ait olan, onunla siyasi ve hukuki bağlılığı, hem de karşılıklı hukuk ve görevi olan şahıs Azerbaycan Cumhuriyetinin vatandaşıdır.[26]

Sonuç

Azerbaycan coğrafi konum bakımından çeşitli halkların yaşadığı bölgedir. Bölgedeki halklar gönüllü veya zorunlu olmak üzere buraya gelmiştir. Yaşayan halklar arasında dinsel, dilsel, kültürel farklar mevcuttur. Bölgede yaşayan her etnik grup kendi kültürünü rahatlıkla yaşayabiliyor, kendi dillerinde eğitim alabiliyor, kendilerine ait dernekler, gruplar kurabiliyor. Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası ırkına, dinine, diline bakmaksızın herkesi eşit görmekte ve kanun karşısında herkesi eşit tutmaktadır.


[1] Ruhtan Yalşıner, Etnisite ve Milliyetçilik: Eleştirel Bir Değerlendirme, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 2014, Volume 69, Issue 1, p. 189-215

[2] Yunus Şahbaz, Sosyalist Paradigmada Etnisite ve Kimlik Sorunu Tartışmaları, Tezkire düşünce-siyaset-sosyal bilm, Sayı 56 Nisan-Mayıs-Haziran 2016

[3]Abdurrahman Yılmaz.Uluslararası göç: çeşitleri, nedenleri, etkileri. Turkish Studies – International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic

Volume 9/2 Winter 2014, p. 1685-1704, Ankara-Turkey

[4] Aslı Yayak, Etnik Kimlik Algısının Dört Boyutu, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları dergisi, Cilt :7, sayı:2, 2018 sayfa 778-788

[5] Wsevolod W. Isajiw, Definition and Dimensions of Ethnicity: A Theoretical Framework, Washington, D.C.: U.S. Government Printing Office, January-1993

[6] Qasımova R.M. Azərbaycan xalqının etnogenezi. Bakı, 1997.

[7] Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu. http://www.e-qanun.az/framework/1865 06.06.2020

[8] https://www.stat.gov.az/source/demoqraphy/az/1_17.xls 06.06.2020 (2009)

[9] Ömer Say, 21. Yüzyılda Ulus, Çokkültürlülük ve Etnisite, kaktüs yayımları 2013,

[10] Ömer Say, 21. Yüzyılda Ulus, Çokkültürlülük ve Etnisite, kaktüs yayımları 2013.

[11] https://www.nationalgeographic.com/culture/topics/reference/race-ethnicity/ 06.06.2020

[12] Semra Somersan, Sosyal bilimlerde Etnisite ve Irk, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 75, İstanbul 2004. S.23

[13] https://www.britannica.com/topic/multiculturalism 22.05.2020

[14] https://meclis.gov.az/?/az/content/68 01.06.2020

[15] https://www.youtube.com/watch?v=QB-3tNStUYY 07.06.2020

[16] Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsi Prezident Kitabxanası, Azərbaycan beynəlxalq arenada

[17] Quliyeva Nərgiz, Etnoqrafiya və Etnologiya, Bakı nəşriyyatı 2008

[18] http://multikulturalizm.gov.az/post/1128/lezgiler.html 06.06.2020

[19] http://www.diaspor.gov.az/azerbaijan/diaspor2.php (06.06.2020)

[20] https://multiculturalism.preslib.az/az_a3.html 24.09.2020

[21] http://multiculturalism.preslib.az/az_a3.html 02.08.2020

[22] İBİD

[23] https://azadinform.az/az/read/229961/ 06.06.2020

[24] Cavid, Milli azlıqların media hüquqları, Xalq Cəbhəsi.- 2016.- 28 dekabr.- S.13.

[25] http://www.diasporamap.com/ 06.06.2020

[26] http://multiculturalism.preslib.az/az_a2.html 27.06.2020

“Azerbaycan Cumhuriyet’inde multikültüralizm geleneklerinin korunması, daha da gelişmesi ve yayılması amacı ile Azerbaycan Cumhuriyet`inin Cumhurbaşkanı İlham ALİYEV’in 11 ocak 2016 tarihli emri ile 2016 senesi “Multikültüralizm senesi” ilan edilmiştir. Aynı yıl, 11 Martta onaylanan “Etkinlikler Planı”nın 43. paragrafında “Azerbaycan multikültüralizmi” elektron kütüphanesinin ve veb sitesinin kurulması belirli devlet yapılarına havale edilmiştir. Makalenin yazımında, Azerbaycan ile ilgili bilgilerin çoğunluğu sözügeçen projenin  internet sitesinden ve kütüphanesinden alınmıştır.”

İlaha Yusifli

Hazar Üniversitesi: Tarih öğretmenliği (lisans) Erciyes Üniversitesi: Yakınçağ tarihi (yüksek lisans) Hacettepe Üniversitesi: (Doktora) İlgi alanım: Kafkas İslam Ordusu İngilizlerin Kafkasya politikası İngilizlerin Kafkas İslam Ordusuna münasebeti İstihbarat Elemanları ve İstihbarat tarihi

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu