Dünya Tarihi

Hurri Kökenli Hitit Tanrıçası Hepat

M.Ö. 2000 yıllarında Anadolu’ya gelen Hint-Avrupa kökenli Hititler Anadolu’da Kuzey Suriye ve Mezopotamya sınırlarına kadar büyük bir imparatorluk kurmuşlardır. Hitit Devleti M.Ö. 1600 yıllarında Hattuşa merkezli federal bir yönetim anlayışına hâkim bir devlettir. Anadolu’daki diğer halklar ile etkileşim kurmuşlar ve dini yönden etkilenen Hititler, çok tanrılı kozmopolit bir dini yapıya sahip olmuştur.[I]

Hitit Panteonunda Sümer, Akkad, Asur, Hatti, Luwi, Hurri ve Mitanni gibi yabancı kökenli binlerce tanrı ve tanrıça vardır.[II] Hititlerde çok fazla tanrı ve tanrıçanın olmasının sebebi Hitit Krallığı Kizzuwatna, Suriye ve Batı Anadolu bölgesinde sınırları genişlemeye başlayınca siyasi birliği ve merkezi gücü sağlamak için fethettikleri ülkelerin tanrılarını kendi tanrılar âlemine dâhil etmişlerdir.[III] Dâhil ettikleri tanrılara ait olan heykelleri başkentleri Hattuşa’ya taşıyarak merkezi bir otorite altında toplamaya çalışmışlardır. Hititlerin başka halkların tanrı heykellerini başkentlerine getirmelerinin sebebi, insanların tanrılara karşı açacağı bir savaşta tanrının yenilmeyeceği ve himayesi altındaki kent ve halkı koruyacağı düşüncesinden yendiklerin halkların tanrı heykellerini başkentlerine getirerek tapmışlardır. Böylece hem yenilen halkın tanrısına saygı göstermişler hem de hâkimiyetlerinin tanınmasını sağlamışlardır. [IV] Hititlerde, ilk başlarda farklı dinler saygı ve hoşgörü çerçevesinde kabul edilirken zamanla bunun yerini siyasi amaçlar almıştır. Hititlerin çok tanrılı özelliklerinden dolayı tabletlerinde “Hatti Ülkesinin Bin Tanrısı” şeklinde kendilerinden bahsetmektedirler.[V] Doğa unsurlarını ayrı ayrı ilahlaştırmış olan Hititler, Gökyüzü tanrısı, Güneş tanrısı gibi doğada ki unsurlara anlamlar yüklemişlerdir. Hitit dini çok fazla tanrıya sahip olmasına rağmen karmaşık bir yapısı yoktur. Mezopotamya ve Roma–Grek dinlerinin aksine anlaşılması güç felsefi ve sofistik düşüncelerin olmadığı sade bir yapıya sahiptir.[VI]

Hitit dininde Anadolu dışından gelen HintAvrupalı kavimler, Hattiler ve üzerinde Hatti ve Hurri etkileri yaygın olarak görülmektedir. Güneydoğu Anadolu ve Mezopotamya’da yaşayan Hurrilerin etkisi, Hitit dini üzerinde çok daha yaygındır. Hurrilerin de Fırtına Tanrısına benzer Tesop adında tanrıları vardı. 13.yüzyılda III. Hattuşili’nin Hurri eşi Puduhepa’nın etkisiyle Hitit panteonu tamamen Hurrileşmiştir. I/II. Tudhaliya’nın Hurri dinine mensup Nikalmati isimli eşi Hurri adı taşıyan ilk Hatti kral ailesindendir ve Puduhepa’dan sonra belgelerde en çok adı geçen Hitit kraliçesidir.[VII] Hatti etkisinin yerini alan Hurri etkisine göre tanrılar Hurrice isimler almıştır. Hititlerin baş tanrısı olan Fırtına Tanrısı Taru ve baş Tanrıça Arinna’nın Güneş Tanrıçası Hurrice isim olarak ‘Teşup’ ve ‘Hepat’ isimlerini almıştır. Hitit tanrlarının isimleri Hurri ya da, Hatti gibi halkların sahip olduğu tanrılarının isimleri ile değişmesi, niteliklerinde bir değişiklik oluşturmamıştır.[VIII] Teşup ve eşi Hepat birlikte anılır ve saygı görürdü. Kutsal hayvanları aslan bazen ise leopardır.[IX] 5 Teşup ve Hepat çocukları Sarruma, Allansu ve Kunzisalli ile III. Hattuşili zamanında Hitit panteonunun başlıca tanrılarıydı.[X]

Hitit panteonunun en önemli tanrıçası hem gökyüzü hem de yeraltı sıfatlarını taşıyan Arina’nın Güneş Tanrıçası ile Suriye-Hurri kökenli Hepat birleştirilmiş ve Hattuşa’da tapınılmaya başlamıştır.[XI] Hitit kültürü ve dini hakkında bilgiler veren Hattuşa yakınlarında yer alan Yazılıkaya Tapınağında Teşup ve Hepat kabartma olarak işlenmiştir. Hitit tanrıları Yazılıkaya kabartmalarında insan suretinde tasvir edilmiştir. Ayrıca bu tapınak 1834’de Charles Texier tarafından keşfedilmiştir.[XII] Tapınağın içerisindeki A odasında sol tarafında tanrılar, sağ tarafında ise tanrıçalar sahneye doğru ilerledikleri tasvir edilmiştir. Sahnede Hititlerin baş tanrısı Fırtına Tanrısı (Teşup) ile eşi Arinna’nın Güneş Tanrıçası (Hepat) karşılıklı durmaktadırlar ve Yazılıkaya Tapınağındaki kabartma ve figürlerle Hitit Krallığının resmi tanrıları açıklanmıştır.[XIII] Hitit halkı ve kralları; Bütün iyilik ve kötülüğün, hediyenin, başarının, hastalıkların ve sağlığın tanrıdan geldiğine inandıkları için tanrılara karşı ibadetlerinde büyük incelik göstermişlerdir. Hititler, tanrılara tapınmadaki anlayışları “ben sana veriyorum ama bunun karşılığında sen de bana bir şeyler vermelisin ”şeklindedir. Hitit imparatorluğunun zaman içinde genişlemesine bağlı olarak tanrı ve tanrıçaların artması dolayısıyla kutsal kentleri gezmek zorlaştığı için tarılar Hattuşa’ya getirilmeye başlamıştır ve en önemlileri başkent Hattuşa’da toplanmıştır. [XIV]

M.Ö. 3000 yıllarında Anadolu’da Güneydoğu Anadolu bölgesinde hâkimiyet kuran Hurriler, Kuzey Mezopotamya ve Kuzey Suriye bölgelerinde yaşamışlardır. Hurrilerin, Hitit İmparatorluğu ile ilk ilişkileri I. Şuppiluliuma döneminde, Hurri topraklarının Hititlerin eline geçmesiyle başlamıştır. Hitit İmparatorluğu ile etkileşim içinde bulunan Hurriler’in Hitit dini üzerinde etkileri oldukça fazla olmuştur. Hurrilerin din dışında askeri, dil, edebiyat, büyü gibi farklı alanlarda etkileri olmuştur. Hitit dininde, Hurri etkisi III. Hattuşili (M.Ö. 1275-1250) döneminde yaygınlaşmıştır. III. Hattuşili, Kadeş savaşı dönüşünde Lawazantiye şehrinin başrahibi Bentipsarri’nin kızı Puduhepa ile evlenmiştir. Puduhepa ile Hurri etkisi Hitit devlet panteonunda kendisini göstermiştir. III. Hattuşili ve Hurri Kizzuwatnalı Puduhepa döneminde Hitit dininde bir reform yapılarak kalabalık tanrılar âleminde bir sadeleştirilme yapılmış aynı özellikleri sahip olan tanrı veya tanrıçalar tek bir isimde toplanmıştır.[XV]

Hepat’ın Hattuşaya gelişi I. Hattuşili döneminde olmuştur. I. Hattuşili Suriye seferinden dönerken Hepat’ında içinde olduğu birçok Hurrili tanrı ve tanrıçaları Hattuşa’ya getirmiştir. Bu dönemde Hepat ve diğer Hurrili tanrı ve tanrıçalar çok fazla önemsenmemiştir. III. Hattuşili ve Puduhepa’nın evliliğinden sonra Hititler üzerinde Hurri etkisinin artmasıyla bu tanrı ve tanrıçalar önem kazanmaya başlamışlar Teşup ve eşi Hepat ön plana çıkmıştır. Hitit hiyerogrif yazılarında Hepat adı şehre ait olan Hepat ya da şehirli Hepatu şeklinde “Dhi-pa-tu URU-me-na-li” olarak yazılmıştır.[XVI]

Hepat, Kraliçe Puduhepa III. Hattuşili ile evliği sonrasında Hitit devlet panteonunda etkisinin artmasıyla önem kazanmıştır. Puduhepa, isminin hepa- eki ile Hapat’tan türetilmiş ve Hepat kendisi için önemlidir. Bu önemi Hepat’ı Hitit devlet panteonunda yükseltmiş olması ve Hitit ordularının başına getirilmesiyle açıklanabilir. Ayrıca Puduhepa’nın Hepat için duasında da Hepat’ın önemi anlaşılabilir: “Arinna’nın Güneş Tanrıçası, sahibem, sen bütün ülkelerin kraliçesisin. Sen kendine Hatti Ülkesi’nde Arinna kentinin Güneş Tanrıçası adını taktın. Ayrıca sedir ülkesi yaptığın (ülkede) kendine Hepat adını koydun…”[XVII] Puduhepa’nın duasından anlaşıldığı üzere, Hurri tanrıçası Hepat ile Arinna’nın Güneş Tanrıçası birleşmiştir.

Arinna’nın Güneş Tanrıçası Hatti kökenli bir tanrıçadır ve Hattiler’deki karşılığı Wuruşemu, Hurriler’deki karşılığı ise Hepat’tır. Adaleti simgeleyen Arinna’nın Güneş Tanrıçası, Hitit krallığının koruyucusu ve aynı zamanda en büyük tanrıçasıdır. Güneş Tanrıçası, “Hatti Ülkesinin Kraliçesi”,Göklerin ve Yeryüzünün Kraliçesi” isimleriyle de anılmaktadır. Hatti kökenli Urunzum ve Wurusemu olarak anılan tanrıça Hitit Panteonunda Arinna’nın Güneş Tanrıçası olarak tapınılmıştır. Arinna’nın Güneş Tanrıçasının ismine I.Hattuşili döneminde itibaren rastlanır.[XVIII] Hititlerin en çok adına dua ettikleri ve her konuda bilgisi olduğunu düşündükleri tanrıçadır çünkü Güneş tanrıçası hem yerin hem de göğün hâkimiyetine sahiptir. Hitit kralının savaşlarda yardımcı olan Arinna’nın Güneş Tanrıçası, Hitit panteonunda askeri alanda da etkisini göstermektedir. Ayrıca resmi devlet anlaşmalarının olduğu metinlerde adının geçmesi resmi devlet dini üzerindeki önemini gösterir.

Hitit panteonunda tanrılar doğa olaylarına bağlı olarak iyi ve kötü niteliklere sahiptir.  [XIX]Hitit panteonunda önemli niteliklere sahip olan Arinna’nın Güneş Tanrıça’sını Puduhepa, kendi halkından olan Hurrilerin baş tanrıçası olan Hepat ile özdeşleştirmiştir. Hepat, tapınak duvarlarındaki kabartmalarda yüksek dağlara ayak basan bir panter veya aslanın sırtında ayakta durur şekilde tasvir edilmiştir. Yanında da ileriye doğru atılmış, başında tanrısal bir külahı olan Teşup, bir boğa biçiminde resmedilmiştir. Hitit Krallık döneminde Kraliçe Puduhepa’nın Arinna’nın Güneş Tanrıçası ile Hurri Tanrıçası Hepat’ı eşitlemesi iki tanrıçanın özelliklerinin tıpa tıp aynı olduğunu göstermemektedir. Çünkü iki tanrıçada karakter ve nitelik bakımından farklılık göstermektedirler. Güneş’i temsil eden özelliklere sahip Arinna’nın Güneş Tanrıçası yeraltına dair de özellikleri vardır, Tanrıça Hepat’da ise bu özellikler görülmemektedir. Ancak Yazılıkaya kabartmalarında ki Hepat, Anadolu’nun güneş sembolü aslan veya panter üzerinde tasvir edilişi, Arinna’nın Güneş Tanrıçası ile ortak noktalarının ya da en açık benzerliklerinin olduğu düşünülebilir. Hepat’ın hizmetkârları Hutenna ve Hutellura ile doğumlarla ilgili ritüellere sahip olması, doğum tanrıçası olarak anılması ‘Ana’ karakterini gösterir ve ‘ana tanrıça’ sıfatıyla saygı görmüştür. III. Hattuşili döneminde Arinna’nın Güneş Tanrıçası remen Hepat ile eşittir.[XX] Arinna’nın güneş tanrıçası, geç Hitit döneminde “Kubaba” olarak tapınıldığı ifade edilmektedir. Hepat ise hiyeroglif yazıtlarda Ha-pa-tu, He-ba-tu ve Hi-pa-tu ifadeleri ile adlandırılmıştır. Lykçe yazıtlarda ise Hepat, hba-eni olarak yani “Heba Ana” anlamı taşımaktadır. [XXI]

II. Murşili (M.Ö.1345-1315) döneminde unutulmaya başlayan tanrıçanın adını bir yazıtlarında göstererek yeniden dirilişini belirtmiştir; “…Ben majeste, babamın tahtına oturduğumda çevredeki bütün düşmanlar benimle savaşa giriştiler. Ancak ben hiç bir düşman ülkesine karşı sefere çıkmadan önce Arinna kentinin güneş tanrıçası ile ilgili bayram törenlerini düzenledim… Ve ona seslendim: Arinna’nın güneş tanrıçası! Benim efendim, benim yanıma aşağıya gel ve senin topraklarını almak isteyen çevredeki düşman ülkeleri yok et! Ve Arinna’nın güneş tanrıçası sözümü duydu ve bana geldi. O zaman babamın tahtına oturur oturmaz, çevredeki düşman ülkeleri on yılda yendim ve onları yere vurdum…”[XXII] II. Murşili sözlerinden anlaşıldığı üzerine Hitit panteonunda en önde gelen ve ismi en çok anılan Arinna’nın Güneş Tanrıçası unutulmak yerine yeniden söz konusu olmuştur. Puduhepa tarafından eşitlenen Hititlerin baş tanrıçası Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Hurrilerin baş Tanrıçası Hepat, ‘ana’ özelliği ve savaş niteliğine sahip olmaları en belirgin ortak özellikleridir. II. Murşili sözleri ile savaş niteliği taşıdıklarını belirtmektedir.


[I] Akurgal, Ekrem. Anadolu Kültür Tarihi. Vol. 67. Tubitak, (1998). s.119

[II] Memiş, Ekrem. “Eskiçağ Türkiye Tarihi.” Selçuk Üniv. Yay 67 (2007).s.272.

[III] Alparslan, Metin, and Meltem Doğan-Alparslan, eds. Hititler: Bir Anadolu İmparatorluğu. (2013). s.203.

[IV] Kaya, Mehmet Ali. Türkiye’nin Eskiçağ Tarihi. Bilge Kültür Sanat, (2017). s.330.

[V] Koç, İlker. “Hititler.” Ankara: ODTÜ Yayınları, (2006). s.100.

[VI] Ünal, Ahmet. “Hititler Devrinde Anadolu II.” İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları (2003). s.78

[VII] Çilingir, Sevgül. Hitit Tapınak Kentleri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2011.s.19-20.

[VIII] Alparslan, Meltem Doğan. “Hitit Dini ve Tanrıları.” Hititolojiye Giriş (2009): 119-128.s.119.

[IX] Macquen, James G. “ Hititler ve Hitit Çağında Anadolu”, çev. Esra Davutoğlu, Ankara: Arkadaş Yayıncılık (2001), s.127.

[X] Alparslan, (2013). s.205.

[XI] Brandau, B. (2011). s.6

[XII] Seeher J. 2002. “İmparatorluk Pantheonu’na Bakış: Yazılıkaya Kaya Tapınağı”, Hititler Ve Hitit İmparatoluğu:1000 Tanrılı Halk, Sergi Kataloğu, Ed.: W, Jacob, Kunst-Und Ausstellungshalle Der Bundesrepublik Deu, Almanya, s. 442.

[XIII] Koç, (2006).s.101.

[XIV] Brandau, B. , and H. Schickert. “Hititler: Bilinmeyen Bir Dünya İmparatorluğu”, çev. Nazife Mertoğlu, Ankara:

Arkadaş Yayınevi (2011). s.57.

[XV] Sevinç, Fatma. “Hitit Dininde Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Onunla Özdeş Tutulan Diğer Tanrıçalar.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi 1,1 (2008): 175-195. s.180.

[XVI] Narçın A, Sezer Mm, Hiperlink (Firma). Hitit: Anadolu Rüzgârı: Dünya Uygarlıkları, C.1. Basım. İstanbul, 2017, s.129.

[XVII] Erkut, S., 1992: “Hitit Çağının Önemli Kült Kenti Arinna’nın Yeri”, Hittite and Other Anatolian and Near Eastern Studies in Honour of Sedat Alp, H. Otten et al. (eds.), Ankara, 159–165, 160. : Sevinç, (2008). s.183.

[XVIII] Ünsal, (2013). s.71-72.

[XIX] Cengiz, Tülin Bozkurt. “Hitit Krallığında Arinna’nın Güneş Tanrıçası Kültü.” Tarih Araştırmaları Dergisi S.37, (2018 ): 125-140, s.127.

[XX] Haas, Volkert. Geschichte Der Hethitischen Religion. Brill, 1994.s.425.

[XXI] Sevinç, Fatma. “Hitit Dininde Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Onunla Özdeş Tutulan Diğer Tanrıçalar.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi 1,1, 2008. s.185.

[XXII] Narçın, s.129.

KAYNAKÇA

Akurgal, Ekrem. Anadolu Kültür Tarihi. Vol. 67. Tubitak, (1998)

Memiş, Ekrem. “Eskiçağ Türkiye Tarihi.” Selçuk Üniv. Yay 67 (2007).

Alparslan, Metin, Meltem Doğan-Alparslan, eds. Hititler: Bir Anadolu İmparatorluğu. (2013).

Kaya, Mehmet Ali. Türkiye’nin Eskiçağ Tarihi. Bilge Kültür Sanat, (2017)

Koç, İlker. “Hititler.” Ankara: ODTÜ Yayınları, 2006

Ünal, Ahmet. “Hititler Devrinde Anadolu II.” İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları (2003)

Çilingir, Sevgül. Hitit Tapınak Kentleri. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2011.

Alparslan, Meltem Doğan. “Hitit Dini ve Tanrıları.” Hititolojiye Giriş (2009): 119-128

Macquen, James G. “ Hititler ve Hitit Çağında Anadolu”, çev. Esra Davutoğlu, Ankara: Arkadaş Yayıncılık (2001)

Seeher J. 2002. “İmparatorluk Pantheonu’na Bakış: Yazılıkaya Kaya Tapınağı”, Hititler Ve Hitit İmparatoluğu:1000 Tanrılı Halk, Sergi Kataloğu, Ed.: W, Jacob, Kunst-Und Ausstellungshalle Der Bundesrepublik Deu, Almanya.

Brandau, B. , and H. Schickert. “Hititler: Bilinmeyen Bir Dünya İmparatorluğu”, çev. Nazife Mertoğlu, Ankara: Arkadaş Yayınevi (2011).

Sevinç, Fatma. “Hitit Dininde Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Onunla Özdeş Tutulan Diğer Tanrıçalar.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi 1,1 (2008): 175-195.

Narçın A, Sezer Mm, Hiperlink (Firma). Hitit: Anadolu Rüzgârı: Dünya Uygarlıkları, C.1. Basım. İstanbul, 2017.

Cengiz, Tülin Bozkurt. “Hitit Krallığında Arinna’nın Güneş Tanrıçası Kültü.” Tarih Araştırmaları Dergisi S.37, (2018 ): 125-140

Haas, Volkert. Geschichte Der Hethitischen Religion. Brill, 1994

Sevinç, Fatma. “Hitit Dininde Arinna’nın Güneş Tanrıçası ve Onunla Özdeş Tutulan Diğer Tanrıçalar.” Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitü Dergisi 1,1, 2008

Ayşe Nur Büyükgök

Necmettin Erbakan Üniversitesi/Eskiçağ Tarihi Yüksek Lisans

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu