Dünya TarihiMakale

İmparatorluk Rusya’sında Askeri Bir İhtilal: Dekabrist (Arakçılar) İsyanı

XIX yüzyılın öncesinde Rusya sosyal ve ekonomik gelişim bakımından Batı Avrupa ülkelerinden gerideydi.[1]  1801 senesinde Rusya’da saray devrimi oldu. I Pavel öldürüldü ve onun oğlu I Aleksandr (1801-1825) tahta çıktı. Köylü sorununu çözmek için 1803 şubat ayında “bağımsız tahılcılar” hakkında ferman verdi. Fermanda sahipkarlara izin veriliyordu ki, kendi istekleri için para alıp kendi köylülerini toprakla birlikte serbest bıraksınılar. Ayrıca Rusya’nın uluslararası durumu da iyi durumda değildi. [2]

Napoleon üzerinde zaferden sonra Batı Avrupa hayatı ile tanışmış, bazı Rus subayları Rusya’da yenilenme için mücadeleye başladılar. Rusya’da gördükleri yolsuzlukları, adaletsizliği, iyi yaşam şartlarını Arupa’da görmüyorlardı. Teşkilatlanma için bu subaylar “Nicat ittifakı” ve “Saadet ittifakı” adlı cemiyetler kurdular[3]. 1825 senesi Aralık ayının 14’de isyan oldu. Rusya’da aralık ayına dekabr (декабрь) söylendiği için ve bu isyanın da aralık ayında olmasından kaynaklanarak isyan tarihe dekabristler (aralıkçılar) isyanı olarak geçdi.[4] Çoğunluk yurt dışında eğitim almış dekabristlerin ilham kaynağı Volter, Russo, Deni Didro, Jan Leron Dalamber ve Mönteskyö olmuştur. Robert F. Baumann’nın “The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict” makalesinde Aralıkçılar İsyanının Amerikan Devrimi ve ABD Anayasası’ndan ilham aldığını iddia ediyor.[5] İsyançılar kaybetse de, gelecek devrimcilere ilham kaynağıydı.

İsyandan önce Rusya

XIX yüzyılın 50. Yıllarının sonlarında Rusya’nın ekonomik geriliyinin önemli sebebi olan serflik hukukunun iptal edilmesi ve onun burjuva reformlarının yapılması önemi meydana geldi. II Aleksandr “Büyük reformlar” adı altında tarihe geçen farklı alanlarda reformlar yaptı.

  1. Sefiyatçılık hukukunun iptalı (1861)
  2. Ekonomi reformu (1863)
  3. Üniversite reformu (1863)
  4. Zemstvo reformu (1864)
  5. Mahkeme reformu (1864)
  6. Senzura reformu (1865)
  7. Şehirlerin kendini idaresi reformu (1870)
  8. Orda okul reformu (1870)
  9. Askeri reform (1874)

1861 senesi 19 Şubatda  II Aleksandr sahibkar köylülerin serflik hukukunun iptal edilmesi hakkında düzenleme imzaladı.  Düzenlemenin Azerbaycan’da da hayata geçmesini engelleyen çar bahane olarak bunun için uygun ortamın bulunmaması iddiasını öne sürüyordu. Fakat Azerbaycan’dakı isyanlar sonucunda çar zorunlu kalarak düzenlemenin Azerbaycan için de geçerli olmasını kabul etdi.[6] Düzenlemeye esasen, sefrli köylüler kişisel bağımlılıktan kurtuluyorlardı. Köylülerde taşınan ve taşınmaz mülke sahib olmak, mahkemede kendi adından konuşmak, kanunlar ve adetler üzere mirasçı olmak hukuku veriliyordu. Onlar ödeme miktarının 20%-ni anında ödüyor, geri kalan 80%-i devlet tarafından veriliyordu. Devletin köylülere verdiyi bu borçu onlar 49 sene içinde faizle geri vermeleri lazımdı. [7]

1864 senesinde guberniya ve kaza seviyesinde seçkili hakimiyet idareleri olan zemstvo idareleri kuruldu. Buraya halkın bütün nüfusu dahildi. Zemstvolar tarım ve medeniyet meseleri ile ilgileniyordular.[8]

1864 senesinde mahkeme reformu yapıldı.[9] Mahkeme reformu mahkemenin hükumet organlarına bağlı olmadığını ilan ediyordu: hakim hükumet tarafından seçilse de, kendi görevinden yalnız mahkemenin kararı ile uzaklaşa bilirdi. Mahkeme toplantıları  herkese açık yapılıyordu. Rusyada hakimler seçiliyor fakat görev olarak uzaklara gönderiliyorlardı. Mahkeme işleri rusça yürütülüyordu. Halkın dili, adetleri ile tanışmayan hakimlerin adaletsizlikleri hüküm sürüyordu. Mahkeme reformu Orta Asyada, Sibiryada, Ufa, Orenbrug ve Heşterhan guberniyalarında yürütülmedi. Bu reform 60-70-cı yılların reformları içerisinde daha tutarlı burjua islahatı idi.

XIX yüzyılın ortalarında Rusyanın dış politikasında önemli konu “Şark meselesi” idi.  Rus çariçesi II Yekatrina’nın Osmanlı İmparatorluğu için “özel” planları vardı. Bu dönemde hazırlanan “Yunan projesi” ne göre, Osmanlı devletinin toprakları Avusturya ile Rusya arasında bölünecek ve “Bizans İmparatorluğu” Rusya’nın himayesinde restore edilecekti. 18.yüzyılın ikinci yarısında Rusya’nın ve bazı Batı Avrupa devletlerinin Osmanlı İmparatorluğu’na karşı ortak mücadelesi “Şark Sorunu” na yol açtı. “Şark Sorunu” Osmanlı devletini parçalama ve topraklarını bölme planına dayanıyordu.

İsyana etki eden nedenler

1812 senesinde Vatan savaşından ve 1813-1814 senelerinde Batı Avrupa’ya yürüşlerin sonuçları yük olarak Rusya ekonomisinin üzerine düşdü. Düşmanın girişimi sonucunda Moskova ve Smolensk gibi şehirler harabe durumuna geldi. Ülkeye milyonlara rubl zarar gelmişdi. Savaş meydanında hastalıklar sebebi ile fazla sayda insan hayatını kayb etdi. Tarımlar mahv olması ve hayvanların ölmesi halkı zor duruma salıyordu. Büdcede oluşmuş boşluk halk tarafından ödeniliyordu.

Şöyle ki, kişi başı verilen vergi, köylülerden alınan töycü rüsumları ve arak (alkollu içki) elde edilen gelirle büdce doluyordu. Gelir az olduğu için kağıt paralar üretdi ve bu da paranın yıl geçtikçe değerinin yitirmesi ile sonuçlanıyordu. Para değeri indikce ülke genelinde pahalanmanın da olması halkın durumunu zorlaştırıyordu. Halk artık itiraz ediyordu. Köylüler biyar ve töycünün daha da artırılmasına ve sahipkarların onları toprakdan mahrum etmek girişimlerine zamanla itirazlarla cevap veriyorlardı. 1813-1825 yıllarında 200 dek köylü ayaklanması Vatan savaşından önceki tarihlere bakıldığında 2-3 kez fazla idi. Hükumet isyan eden köylüleri “sakinleştirmek” için daha fazla asker gönderiyordu. Bazen askerler ayaklanmaları silahla yatırıyordu. Silahlı yatırılma zamanı insanlara zarar veriyor, bazen insan ölümleri oluyordu.

1818-1820 senelerinde Don sahillerinde köylü ayaklanması toplu hal olmaya başladı. Hükumet Don’da girişimciler toprak sahibliyini düzenlemeyi karara almış ve bunun için özel komite kurmuşdu. Dondakı ayaklanmaya 45 minden fazla köylü katılıyordu. General-adyutant Aleksandr Çernişov köylüleri sakinleştirmeye gönderilmişdi. General silahları kullanarak isyanı yatırdı. İsyancılara işgenceler verildi, 263 kişi kırbaç, çubuk cezası aldı ve bazıları Sibiryaya sürgüne gönderildi.

Ülkede genel siyasi duruma “arakçeyevçilik”[10] deyiliyordu. Arakçeyevçilik kelimesi I Aleksandr’ın döneminde bakan olmuş Arakçeyevin ismi ile bağlıdır. (19. yüzyılın başında Rusya’da: sınırsız polis baskısı, askeri zulüm ve halka yapılan zulüm) Bu yalnızca köylüler hakkında serfiyyatçılık, askerler için amansız askeri eğitim değildi, aynı zamanda her türlü ayaklanmanı zayıftatmak için casusluğa önemli yer verilmeydi. Medya bağımsız değildi. Arakçeyev rejimine karşı çıkan herkese cezalar veriliyordu.

Eğitim

Arakçeyev rejimi eğitime de etki etdi. Tarihçi Nikolay Karamzinin söylediğine göre, eğitim “cehalet bakanlığı”na dönmüşdü. Bakan olarak A.N.Qolits’ın seçildi. Bakanlık kilise ile birleşdi.   Puşkin Qolitsini “eğitim düşmanı” gibi görüyordu.

Üniversitelerde eğitim alan gençler ilk önce kilisie etkisine maruz kalıyordu. Dönemin en güclü akademisyenleri K.İ.Arsenyev, E.V.Raupax, K.F.German, A.P.Kunitsın “bağımsız fikir” yaymak sureti ile işden kovulmuş ve ceza almışlar. Eğitim kutsal kitap üzerinden yürütülmeli idi. hatta matamatikde de, eğitim dine bağlanmalı idi.

Teşkilatlanma

“Gelecek dekabristler” Avrupa’dakı gelişim ile  kendi ülkelerindeki durgunlugu kıyaslıyorlardı. Avrupa’da insanların bağımsız, Rusyada ise köleliyin hüküm sürdüyünü görüyorlardı. Önceden Avrupa’da da benzer durumlar olmasını, halkın ayaklanmasını gören insanlar artık ayaklanmanın zamanının geldiğini anladılar. Devrimi amaçlayan ilk cemiyet “Nicat ittifakı” ya da “Vatanının gerçek ve sadık oğulları cemiyyeti” oldu.

Teşkilatı Aleksandr ve Nikita Muravyov’lar, Sergey ve Matvey Muravyov-Apostol kardeşleri, Yakuşkin, Pestel, Lunin, Trubeskoy kurdular. Cemiyetin üyeleri 30 kişi idi. Cemiyetin başlıca amacı Rusya’da anayasa oluşturmak ve serfiyatçılık hukukunun iptal etmek idi. İttifak son derece gizli faliyyet gösteren teşkilatdı. Cemiyeti kuranlar boyarlar, diger üyeler ise hadimler ve kardeşler olarak adlanıyordu. Cemyiyetin üç kategoriyaya bölünmüş üyelerinin hukuklarının beraber olmaması üyeler tarafından kötüleniyordu. Çünki yeni alınan kararları yalnızca boyarlar göre biliyordu.

1818 senesinde “Nicat ittifakının” devamında “Saadet ittifakı” isimli gizli cemiyet kuruldu. Cemiyetin “Yeşil kitap”da yazılmış programı serfiyatçılığın iptal edilmesi ve siyasi kuruluşun deyiştirilmesi taleplerini açık ilan etmiyordu.  Bu kitapda genel olarak bakış açısı yazılıyordu. Saadet ittifakının üye sayı artdı ve 1821 senesinde 200 kişiden fazla üyesi vardı. Sergey Trubetskoy, Fyodr Qlinka, Yakov Tolstoy Aleksandr Puşkin ve Anton Delviqin de aktif katıldığı “Yeşil lampa” cemiyyeti idealoji bakımından Saadet ittifakına bağlı idi.

Güney Cemiyetinde Pestel’in faaliyeti büyük önemi vardı. Pavel İvanoviç Pestel iyi eğitimli, liderlik üstünlüyü ile seçilen kişi idi. «Russkaya pravda» ( Rus gerçeyi) programında cemiyyetin devrim ideyalojilerini yazdı ve bu kitap Güney cemiyetinin üyeleri arasında tartışıldı Cemiyetin programına çevrildi. Pavel İvanoviç Pestel Kuzey Cemiyeti ile antlaşma için Pestel Russkaya pravdanın elyazması alarak Sankt Petersburga gitdi. İki cemiyet de silahlı isyan olması için antlaşdılar.

Russkaya Pravda programının önemli maddeleri:

  1. Silki kuruluş iptal edilmeli
  2. Vatandaşların hepsi kanun karşısında beraber olmalı
  3. Serfiyyatçılık iptal edilmeli
  4. Ali meclis, halk veçesi ve devlet dumasından ibaret cumhuriyyet kurulmalı
  5. 20 yaşına girmiş bütün erkek cinsli vatandaşlar seçki hukukuna sahib olmalı
  6. Seçki ile “yerli” meclisler kurulmalı
  7. Rus olmayan halkların siyasi varlık huku yok olmalı ( dil, din, adet ile rus halkına kavuşmalıdır) (polyaklar istisna)
  8. Polonya devrimden sonra devrimci Rusya ile bağlı ittifakta olan bağımsız devlet olmalı.
  9. Köylüler pay toprağı almakla serfiyyatçılıkdan kurtula bilmeli
  10. Halka açık toprağı satmak, rehin verilmemeli
  11. Halka açık fondu için toprağı alilerin toprağını müsadire etmek yolu ile kurulmalıdır.

1825 senesinde “birleşmiş slavyanlar cemiyyeti” Pestel’in programını kabul ederek Güney cemiyetine katıldı. Rusya, Polonya, Çek Cumhuriyyeti, Serbiya’nın ve Avrupanın kuzeyinde ve guney-kuzeyinde yaşayan slavyanlar, slavyan olmayanlar birleşerek “dörd deniz” arasında slavyan ülkelerinin demokratik federasyasını kurmayi amaç bildiler. Slavyanların katılması ile Kuzey cemiyyeti güclendi. N.Muravyov, N.Turgenev, S.Trubetskoy, Y.Obolenski, İ.Puşşin, K.F.Rıleyev,  Bestujev kardeşleri, P.Q.Kaxovski ve başkaları bu cemiyete dahil oldular.

Nikita Muravyov’un “Anayasası” programının bazı önemli meseleleri Pestelin Russkaya Pravdasında olduğundan farklıydı.

  1. Devrimden sonra Rusya anayasalı monarşi olmalı, imperatorun simasında “devletin ali memuru”, icraçı hakimiyyeti korumalıdır.
  2. Halk veçesi- kanunverici hakimiyyetdir.
  3. Ali duma- iki sene süresinde seçilen halk temsilcisi palatasıdır.
  4. Kanunvericilik meclisi- iki palatadan oluşuyor.
  5. Devlet başcısı- devletde idareedici hakimiyyetdir.
  6. Seçim hukuku emlak senzi, 21 yaş, devamlı yaşam yeri, kişisel özgürlüyünin olmalıdır. Seçki hukuku için önemli idi.
  7. Devlet organına seçilmek için insanların büyük mülkiyyeti olması gereklidir.

Devrim için her iki cemiyyet üyeleri kendi programlarını bir biri ile uzlaştırmaya çalışıyorlardı. Rusya’nın devlet yapısını değiştirmeyin önemli meselelerinde gerekli fikir birliğine ulaştılar. Kuvvetleri organizeli şekilde birleştirmek, isyana başlamalı ve merkezi belli etmek lazımdı. Bundan dolayı Kuzey ve Güney arasında konuşmalar yürütüldü. 1824 senesinde Pavel Pestel özel olarak Petersburga geldi. Devrim için iki cemiyet arasında iletişim güçlendi. Güneyde “Birleşmiş  Slavyanlar Cemiyeti”nin “Güneyliler”ile kavuşması oldu. Polonya devrimcileri ile konuşmalar yürütüldü. Devrimin taktikası konusunda iki taraf da aynı fikirdeydi. Lenin’in düşüncesine göre, onlar halkdan çok uzakdaydılar, askeri devrim yolunu, ali sınıfın hükumetine karşı ordunun isyanı yolunu kabul ediyordular, onlar halk isyanından korkuyorlardı. Düşüncelerine göre, halk isyanı kanlı olaylara, anarşiye[11] ve dağınıklığa sebeb ola bilir. Onlar orduya güvenmekle kan dökmeden devrim etmek  ve hakimiyeti ele alarak halkın çıkarı için değişiklikler gerçekleştirmek istiyordular.

I Aleksandr’ın aniden ölümü ve bundan sonrakı olaylar gizli cemiyetlerın planını hızlandırdı. I Aleksandr Taqanroq’da vefat etdi. Varis büyük abisi Konstantin’di. Fakat Konstantin daha Aleksandr yaşarken yazılı şekilde tahta varis olma hukukundan vazgeçmişdi. Bu sırrı az kişi biliyordu. Ayrıca insanlar Nikolaydan daha çok korkuyordu.[12] Bundan dolayı çarın ölüm haberi alınan zaman ordu, memurlar hatta Konstantinin yaşça küçük olan kardeşi Nikolay imperator Konstantine bağlılık yemini etdiler. Konstantin çarın Polonyadakı halefi gibi  Varşavada yaşıyordu. O Petersburdan haber alınca varislikden vazgeçtiğini söyledi ve Nikolaya yemin etdi. 12 Aralıkta Nikolay abisinin tahtdan vazgeçtiyini manifestoyla ilan ederek tahta çıkmayı karara aldı. 14 Aralık ise, Nikolayın yemini töreni idi. Gizli cemiyetler aynı günde darbe girişiminde bulunacaklarını kararlaştırdılar. 14 Aralıkda cemiyyetin üyelerinin komandirlik etdiği ordu hisseleri Senat meydanına çıkarmak ve böylelikle senatorları ve Devlet şuralarının üyelerinin Nikolaya yemin etmekden vazgeçirmeye mebur etmek ve “Rus halkına manifesto” ilan etmek kararı alındı. Manifesto:

  1. Serfiyyatçılık ipral edildi
  2. Mülki bağımsızkıklar belirlendiyi halk seçkiçileri meclisin , yani Rusyada idaretme formasını belirlemeli olan meclisin davet edildiyini ilan ediyordu.
  3. Kış sarayı tutulmalı, çar  ve ailesi habs edilmeli idi.

Dekabristler düşünüyorlardı ki, hakimiyeti Geçiçi Devrimci Komiteye vermeliler. Birkaç aydan sonra ise sıradakı toplantı çağrılmalı, ülkenin gelecek siyası kuruluşu tayin edilmeli ve anayasa kabul edilmeli idi. Genel olarak baktığımızda tarih biliminde isyanın akseri başarısının mümkünlüyü hakkında bir fikir yok. Bazı araştırmacılar düşünüyorlar ki, isyan zafer ile sonuçlana bilemezdi. Amma eger isyançılar yenidenkurmanı biraz gerçekleştire bilseydi, ülkede ciddi oranda yükseliş olacaktı.

14 Aralıkda sabah erkenden teşkilatın üyeleri kendi hisselerindeydiler ve askerler arasında kampanya başlatdılar. Moskova polkunu, denizçiler heyetini Leyb-qrenadyorları, genellikle 3 binden bir kadar fazla insanı Senat meydanına çıkarmak mümkün oldu. İsyançılar meydanda durarak, sıradakı emirleri bekliyorlardı. Fakat S.B Trubetskoy gördü ki, düşünülmüş plan başarısız oldu, isyan başarısızlığa mahkum edildi. İsyançılar girişimin ganimetlerini ve stratejilerinin gizliliğini kaybettiler. İsyancılar, fırsatlarını kaybediyorlar, durumu kendi lehlerine değiştiremediler ve pasif savunmaya başvurdular. Onlar haklı olarak, düşünüyorlardı ki, havanın kararması ile ordunun bir kısmı onların tarafına geçicek.I Nikolay 1825 senesinde 14 aralık gecesi adyutant Kondratiy Rılyevi habse gönderiyor ve o günden itibaren artık imperatorun güvenini kazanıyor.

İmperator I Nikolay isyançılara ateş açmayı emir etdi. Akşam saat altıda her şey bitmişdi. Resmi kaynaklara esasen, meydanda 1271 kişi, öylece de 970 şehir koruyucusu ölmüşdü. Kuzey cemiyetinin üyelerinin habsi başladı. Dekabristler isyanı ancak askeri gösteri ile bitdi. Düşünülen plan yaplamadı. Geceye yakın ayaklanma yatırıldı ve binlerle insan hayatını kaybetdi. Dekabristler isyanı başarısız bir isyan olsa da, sonrakı rus muhalif  ruslar için ilham kaynağı oldu.

Çerniqov İsyanı

Petersburda isyan yatırılsa da, dekabristler güneyde mücadeleni devam etdirmeye girişim yaptılar. Başkentdeki olayların haberi bir kaç günden sonra güneye geldi. Sergey Muravyov-Apostolun komandanlığını yaptığı Çerniqov alayı isyana kalkdı. İsyan 29 aralıkda başladı. Buranın idealojik kitabı Katexizis olarak isimlenmişdi.  Alay Vasilkovdan çıkarak diger hisselerin olduğu tarafa ilerledi, onların da katılacağını düşünüyorlardı. Fakat hükumet buna yol vermemek için önceden tedbirleri ele almıştılar.

1826 3 Ocakta Çerniqov alayı hükumet orduları tarafından darmadağın edildi. S. S. Muravyev- Apostol ve M. P. Bestujev- Ryumin 29 aralık 1825 senesinde Kiyev guberniyasında başlayan silahlı isyan etdiler. Çerniqov alayının isyanında 1000 kişi asker ve  zabit katıldı. İsyan rehberleri tutularak Petersburga gönderildi.

Böylelikle, kuzey isyanı da başarısız oldu. Çarizmin isyanı yenmesinin sebebi bu idi ki, isyançılar halka arkalanmamışdı. Ayrıca iki taraf arasında birlik olmamışdı. İsyan rehberleri P.Pastel, K.Rılyev, P.Kaxovski, S.Muravyov-Apostol, M.Bestujev-Ryumin idam edildi, geride kalanlar ise Sibiryaya ve Kafkasyaya sürgün edildi. Ceza evinde bazı çok sayda insan vefat etdi. Dekabristler sürgün cezasında işgencelere maruz kaldılar. Fakat hep idealojilerine sadık kaldılar.Sibiryada onlar aydınlanma faaliyetlerine devam ederek, yerli Sibirya halkının şüürunda derin iz bırakmıştır.

İsyandan sonra

Dekabristler isyanı  başarısız olsa da, yazarlar tarafından yazılan yazılar bütün ülkeye yayıldı.  Dekabrist isyanın Rusya tarihinde özel yeri vardır. Sonradan ülkedeki siyasi gelişmelerde etkisi olmuşdur. 1861 senesinde bağımlılık ve serfiyatçılık iptal edildi. Dekabristler rus medeniyetinde, edebiyatında, aydınlanmada, tarihinde tarifsiz iz bıraktılar. Dekabristler isyanı ilk silahlı isyandı ve sonrakı devrimci olaylara büyük etkisi olmuştur.[13]

Sonuç

Fransa İhtilalı 19.yüzyıl için önemli tarihi olaylardan biridir. Fransada başlanan devrim tüm dünyayı etkilemeyi başarmışdı. Etkilerden biri de Rusya Dekabristler isyanı idi. Dekabristler İsyanı her ne kadar yenilgi ile sonuçlansa da, aslında “yenilgiye beraber zaferdi”. Çünki, isyanda şehit olanlar, isyanı planlayanlar gelecek nesillere gurur ve örnek oldu.


[1] О.И. Киянская, Декабристы В Отечественной Истории И Историографии: Полемические Заметки. Россия Вчера, Сегодня, Завтра

[2] https://en.wikipedia.org/wiki/Decembrist_revolt 15.05.2020

[3] Декабристы и тайные общества в России, М. 1906 г.

[4] Rauf Məlikov və Nizami İbrahimov MƏKTƏBLİNİN TARİX LÜĞƏTİ “Ayna Mətbu Evi” Bakı – 2004

[5]Robert F. Baumann. The Decembrist Revolt and its Aftermath: Values in Conflict InterAgency Journal Vol. 10, No. 3, 2019

[6] Mehman Abdullayev. Azərbaycan tarixi. “Bakı Universiteti” nəşriyyatı. 2014

[7] https://kayzen.az 08.05.2020

[8] http://e-derslik.edu.az/books/150/units/unit-1/page34.xhtml

[9] Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar, Bakı: 1989,

[10] Bir avuç insanın keyfi olarak ve kamusal yaşamın herhangi bir alanında istedikleri gibi yönettiği bir durum. (https://obastan.com/ARAK%C3%87EYEV%C3%87%C4%B0L%C4%B0K/1477/?l=az) 15.05.2020

[11]  bir toplumun, otoriteler veya yönetim organı olmadan özgürce oluşturuldulması,belirli bir hiyerarşiyi tamamen reddeden bir topluma veya bir grup insana da işaret edebilir.

[12] https://www.bl.uk/onlinegallery/features/blackeuro/pushkindisaster.html 12.05.2020

[13] Zöhrə Fərəcova, Düşmənləri amansız Vətən…  Azərbaycan. – 2018.- 5 sentyabr. – № 197. – S. 1,4.

İlaha Yusifli

Hazar Üniversitesi: Tarih öğretmenliği (lisans) Erciyes Üniversitesi: Yakınçağ tarihi (yüksek lisans) Hacettepe Üniversitesi: (Doktora) İlgi alanım: Kafkas İslam Ordusu İngilizlerin Kafkasya politikası İngilizlerin Kafkas İslam Ordusuna münasebeti İstihbarat Elemanları ve İstihbarat tarihi

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu