GündemTürk Tarihi

İsmet İnönü’nün Hayatına Kısa Bir Bakış

İsmet İnönü, 2 Eylül 1884 tarihinde İzmir´de dünyaya geldi. 1892 senesinde Sivas Askeri Rüştiyesine kaydolmuş, 1895´te Rüştiyeyi tamamlamıştır. Bir yıl da Sivas Mülkiye İdadisinde beşinci sınıfı okuyarak, 1897´de Sivas Mülkiye İdadisinde altıncı sınıfa katıldı ve tasdiknameyle ayrıldı. Nitekim Haliç´te Halıcıoğlu’nda mühendishane denilen Topçu Harp okulunun idadi kısmına yerleşti. Okul döneminde Fransızca ve Almanca dillerine de ilgisi olan Mustafa İsmet ileriki yıllarda kendini hayli geliştirdi. 1 Eylül  1903´te Topçu Harbiyesini Teğmen olarak bitirdiğinde henüz 19 yaşındaydı. Pangaltı´daki Erkanıharbiye mektebine girdiğinde, Üsteğmen Mustafa Kemal bu mektepte son sınıfta bulunmaktaydı. Yine aynı mektepte Ali Fuat (Cebesoy), Kazım (Karabekir), Fethi (Okyar) gibi geleceğin aydınlık yüzleri bulunuyordu. Mustafa İsmet 1906´da Kurmay Yüzbaşı Olarak Erkanıharbiyeden yine diğer mekteplerinden olduğu gibi birincilikle ayrılmış ve bu başarısı Maarif Madalyası ile şereflendirilmişti.

Nitekim Edirne´de bulunan ikinci ordu kadrosuna tayin olarak, 2 Ekim 1906´da Kurmay Yüzbaşı olarak orduya katıldı. 1908 yılında Kıdemli Yüzbaşı olmuş, 13 Nisan 1909´da 31 Mart olayını bastıran Harekat Ordusu´nda yer almıştı.  1910 Yemen ayaklanması karargahında da yer almış ve başarılarından ötürü Dördüncü Rütbeden Mecidi Nişanı ve bir de bir yıl kıdem verilmiştir. 26 Nisan 1912´de Binbaşılığa yükselerek Yemen Mürettep Kuvvetleri Kurmay Başkanı oldu. 1913´te İkinci Balkan Harbi genel Karargahına atandı. Birinci Dünya Savaşı´nda Genel Karargahta görevliydi. Geceli gündüzlü çalışılarak seferberlik hazırlıkları tamamlandıktan sonra, Liman Von Sanders´in komutasındaki Birinci Ordu Karargahına atandı. Balkan Harbi´nden aldığı iki yıl kıdemle 29 Kasım 1914´te Yarbay, Birinci Dünya Savaşı´ndan aldığı üç kıdemle de 14 Aralık 1915´te Albaylığa yükseldi. Buna müteakip Çanakkale´de bulunan İkinci Ordu´nun Kurmay Başkanlığına atandı. Ardından 12 Ocak 1917´de Dördüncü Kolordu komutanı, 1 Mayıs 1917´de Yirminci Kolordu Komutanı, 20 Haziran 1917´de ise Üçüncü Kolordu Komutanlığına atandı. 5 Temmuz 1917´de içinde Mustafa Kemal Paşa´nın da bulunduğu Yedinci Ordu Komutanlığına atanan İsmet Bey, Mustafa Kemal ile nihayetinde Suriye-Filistin cephesinde aynı kuruluşta çalıştı. 24 Ekim 1918 tarihinde Harbiye Nezareti Müsteşarlığına atandı. Ardı arkası kesilmez çalışmaları ile epey tanındı ve Birinci Dünya Savaşı´nda ki başarıları neticesinde kendisine 4 yıl sefer kıdemi, 11 nişan ve madalya verildi.

İstanbul´da bulunduğu zaman diliminde sık sık Mustafa Kemal Paşa ile görüşmelerde bulunarak  Kurtuluş Savaşı tasarlamalarına katıldı. İngilizlerin İstanbul işgali esnasında Türkiye Büyük Millet Meclisi hazırlıkları için zorlu bir yolculuk içerisinde Ankara´ya gitti. Albay İsmet Bey, 23 Nisan 1920´de Edirne Milletvekili, 3 Mayıs 1920´de Genelkurmay Başkanı, 4 Mayıs 1921´de Batı Cephesi Komutanlığına atandı. Yunanlılar´ın 6 Ocak 1921´de İnönü mevziine taarruza geçerek Birinci İnönü Muharebesi´ni başlatmasıyla Albay İsmet Bey´in aldığı önlemler sayesinde muharebe başarıyla sonuçlanmıştı ve bu noktada İsmet Bey 1 Mart 1921´de Büyük Millet Meclisince Generalliğe yükseltilmiştir. Yenilgiyi kaldıramayan Yunanlılar kuvvetlerini toplayarak 23 Mart 1921´de tekrar taarruza geçtiler. Ağırlıklı merkez yine İnönü mevziileri oldu lakin tekrar İsmet Bey liderliğinde geri püskürtüldüler. İsmet Paşa katıldığı Sakarya Meydan Muharebesinde de gösterdiği üstün başarıları neticesinde Büyük Millet Meclisi tarafından takdirname ve Altın Muharebe İmtiyaz Madalyası ödüllerine layık görüldü. Nitekim İsmet Paşa, 31 Ağustos 1922´de Korgeneralliğe, 30 Ağustos 1926´da da Orgeneralliğe yükselmiş ve 30 Haziran 1927´de büyük başarılar elde ettiği askeri hayatına son vererek emekliliğe ayrılmıştır.

İsmet Paşa Lozan görüşmelerine gitmeden önce Mustafa Kemal Paşa tarafından Dışişleri Bakanlığına getirildi ve buna mukabil İsmet Paşa Lozan´a bir bakan olarak katıldı. Lozan´ın kapitülasyonlar, borçlar, savaş tazminatı, sınırlar ve bağımsız  bir Türkiye´nin kurulması konuları İsmet Paşa´nın sabrı ve Mustafa Kemal Paşanın da desteğiyle çözüme kavuşturuldu ve 23 Ağustos 1923´te Lozan Barış Antlaşması Meclis´te onaylandı. 29 Ekim 1923´te Yeni Türkiye Cumhuriyeti kurulmuş Cumhurbaşkanlığına da Mustafa Kemal Paşa seçilmişti. Mustafa Kemal kabineyi kurma görevini Malatya Milletvekili olan İsmet Paşa´ya vermiştir ve İsmet Paşa 12 yıl boyunca Mustafa Kemal Paşa´nın başyaverliğini yapmıştır.  30 Ekim 1923’ten 25 Ekim 1937 tarihine kadar yedi defa hükûmet kurarak bu tarihler arasında sadece 21 Kasım 1924-2 Mart 1925 tarihlerinde yaklaşık üç buçuk ay süren Fethi Okyar hükûmeti bulunmaktadır. 24 Kasım 1934´te Millet Meclisi Gazi Mustafa Kemal´e özel bir kanunla Atatürk soyadını vermiş ardından iki gün sonra 26 Kasım 1934´te Atatürk, İnönü Muharebelerindeki başarılarından ötürü İsmet Paşa´yı İnönü soyadıyla onurlanırmıştır.

Türk Milleti 10 Kasım 1938´de yüce Ata´sını kaybedince yerine gelecek olan Cumhurbaşkanı ertesi gün seçildi. 11 Kasım 1938´de toplanan Türkiye Büyük Millet Meclisi, ikinci adam olarak cumhurbaşkanlığına İsmet İnönü´yü seçti ve İnönü 1950´ye kadar bu görevini sürdürdü.  İnönü döneminde eğitimin bütün alanlarında ve her kademesinde büyük gelişmeler sağlandı. İkinci Dünya Harbi´nin arifesinde tüm dünyayı etkileyecek bir bunalım çok yaklaşmıştı. İsmet İnönü altı yıl boyunca dış politikayı çok iyi yönetmiş ve ülkeye tek kurşun attırmamakla beraber fiilen savaşa girilmemişti. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü savaşın ne demek olduğunu bizzat bilen ve yaşamış bir kişi olarak uğruna çok kanlar dökülen Türkiye Cumhuriyeti´nin bağımsızlığını korumak adına 18 Haziran 1941 tarihinde Almanlarla bir saldırmazlık antlaşması imzalamıştı. İnönü´nün tutumu ülkenin geleceğini belirledi. Harbin bitmesiyle çıkan sorunların ardından İsmet İnönü dış ilişkilerde hayli zor günler geçirmişti. Savaş döneminin ardından yönünü Batılı demokratik ülkelerden çeviren İsmet İnönü önderliğindeki Türkiye Cumhuriyeti, 1945 yılında çok partili hayata geçmiştir.

İsmet İnönü 1960 yılına kadar muhalefet lideri görevindeydi. 27 Mayıs 1960´da ordu idareye el koydu ve Demokrat Parti iktidarı yargılandı. 27 Ekim 1961´de yeniden seçimler yapılmıştı fakat Halk Partisi tek başına iktidar olamamıştı. Cumhurbaşkanı seçilen Cemal Gürsel kabineyi kurma görevini İnönü´ye verdi. Art arda üç koalisyon hükümeti kuran İnönü´nün son kabinesi de düşürülünce yeniden muhalefet liderliğine döndü. Başbakanlığı esnasında çıkan 22 Şubat ve 21 Mart ayaklanmalarını cesaretle bastırmıştı. İsmet İnönü döneminde planlı ekonomi devri başlamıştır.

Nitekim 12 Mart 1971 askeri muhtırasından sonra ise, Cumhuriyet Halk Partisi içinde özellikle Bülent Ecevit ve Kasım Gülek ile karşı karşıya gelen İsmet İnönü, seçimli kurultayda Ecevit’e karşı kaybedince 5 Kasım 1972’de, 49 yıllık partisi Cumhuriyet Halk Partisinden istifa etmiştir. Buna mukabil eski Cumhurbaşkanlarına tanınan senatörlük hakkıyla senatoya girerek meclis çalışmalarını sade bir parlamenter gibi sürdürerek yaşamına devam etmiştir. 17 Aralık 1973’te geçirdiği rahatsızlığın ardından dokuz gün boyunca yaşam mücadelesi veren II. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü yorgun bedeniyle son nefesini 25 Aralık 1973’te Ankara´da vermiştir. Halk arasında  Milli Şef, Lozan Fatihi ve İkinci Adamı olarak tanımlanan İsmet İnönü´nün ölümü büyük yankı uyandırdı. Nitekim bayraklar yarıya indirildi, eğlence mekanları kapatıldı, radyo ve televizyonlarda matem yayınları yapılarak bu yayınlarda şu sözler sarf ediliyordu; “İstiklal Savaşımızın Garp Cephesi Komutanı ve Lozan Kahramanı, Türkiye Cumhuriyeti´nin Atatürk’ten sonra ikinci devlet başkanı, eski başbakan ve Cumhuriyet Senatosunun tabii üyesi, büyük milletimizin yetiştirdiği müstesna devlet adamı sayın İsmet İnönü 25 Aralık 1973 saat 16.10’da Ankara’da vefat etmiştir.”  Ülkenin dört bir yanına yayılan vefat haberinin ardından İsmet İnönü, 28 Aralık 1973’te Anıtkabir’ de devlet töreni eşliğinde son yolculuğuna uğurlanmıştır. İsmet İnönü’nün lahdi, 1993 yılında çalışmaların başlanmasıyla yeniden düzenlenmiş ve Ocak 1997’de bugünkü halini almıştır.

Kaynakça

AYDEMİR, Ş. Süreyya, İkinci Adam, Remzi Kitabevi, İstanbul 1993.

BAYCAN, Nusret, İsmet İnönü, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Et Kitapları, Ankara 1987.

YİĞİT, A. Ata, Tartışılan Yönleriyle İsmet İnönü Dönemi (1938-1950), Türk Yurdu Dergisi, Eylül 2011, Sayı 289.

Merve Yılmaz

DPÜ/İÜ

İlgili Makaleler

Bir Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu