Türk Tarihi

Kafkas İslam Ordusu ve Bakü’nün Kurtuluşu

Kafkas İslam Ordusunun Azerbaycan`a gelmesi ve Nuri Paşanın önderliğinde Gence`den Bakü`ye gelmesi, çeşitli şehirlerin kurtarılması ve 15 Eylül`de yoğun çatışmalar sonucunda Bakü`nün kurtarılması tarihi olaydır. Kıymetbilen Azerbaycan halkı bunu hiçbir zaman unutmayacak, şehitlerin hatırasını her zaman kalbinde yaşadacaktır.

İlham Aliyev

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı

Giriş

20.yüzyıl Rusya tarihinin önemli olaylarından biri Bolşevik devrimidir. Bitmeyen savaş, halk arasında mevcut açlık, işsizlik ve başka etkenler insanların itirazına sebep oluyordu. Bu etkenler de Bolşeviklerin faaliyetini daha da aktifleştirmiştir. Şubat ve Ekim aylarında olmakla Rusya`da iki devrim olmuştur. 27 Şubat 1917 senesinde Rusya imparatorluğunun başkenti Petograd`ta zafer ile sonuçlanan devrim sonrasında II. Nikolay tahttan indirildi. Bununla da uzun zaman hakimiyette olan Romanov`lar hanedanlığının hükumranlığı son buldu. Bolşevik ihtilali müteakip, çarın  hakimiyeti altındakı bütün esir milletler bağımsızlıklarını kazanmak için mücadeleye başlarken, Kafkasya`dakı Müslüman halk da teşkilatlanma çabası içine girmiştir.[1] Muhammet Emin Resulzade devrimle ilgili umutlu sonuçlar bekliyordu. Onun düşüncesine esasen, devrim ile birliktemahkum sınıflara hüriyyet, mahkum milletlere ise özerklik verilecekti. Bu dönemde Rusya`ya bağlı esir halklara özerklik verileceği kararı alındı. İngiliz tarihçi E. H. Carr’ın Bolşevik Devrimi kitabında Rusların halklara kendi mukeddaratını tayin etmenin sözde olduğunu belirtiyor.

Bolşevik devrimi sonrasında İtilaf devletleri, Osmanlı, Almanya ve Rusya`nın dış politikasında “Şark politikası” yer almaya başlamıştır.

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti ve Kafkas İslam Ordusu

28 Mayıs 1918 senesinde Azerbaycan kendi bağımsızlığını ilan ederek siyasi arenaya dahil oldu. Bağımsız olsa da, Bakü Bolşeviklerin elinde idi. Aynı zamanda İngilizler de Enzeli`de Azerbaycan`a dahil olmak için fırsat bekliyordu. Azerbaycan`ın ise ordusu ve tecrübeli askerleri mevcut değildi. Bu durumda Azerbaycan Halk Cümhuriyetine müttefik ihtiyacı duyulmuştur. Müttefik de Osmanlı devletinden başkası olamazdı. AHC`nin bağımsızlığından sonra ilk anlaşma yaptığı ülke Osmanlı devleti olmuştur. 4 Haziran 1918’de Batum’da imzalanan anlaşma ile iki devlet arasında bağ daha da arttı. Anlaşmanı Osmanlı Hükümeti adına Adalet Bakanı, Senato Başkanı Halil Bey Menteşe ve Osmanlı Devleti Kafkasya Cephesi Komutanı Ferik Mehmet, Vehip Paşa, Azerbaycan Cumhuriyeti adına Dışişleri Bakanı Memmedhesen Hacınski ve Milli Şura Başkanı Mehmet Emin Resulzade imzaladılar.[2] ) Genel olarak 11 maddeden ibaret olan anlaşmanın dördüncü maddesi Azerbaycan`ın geleceği için daha önemliydi. Dördüncü maddede Azerbaycan Cumhuriyeti hükumeti tarafından talep olduğu zaman, Osmanlı hükumeti askeri yardım edecekti.[3] Ayrıca, Osmanlı devleti Azerbaycan`a iki milyon lira borç verecekti.[4]

Kafkas İslam Ordusunun Kurulması

Azerbaycan 28 Mayıs 1918 senesinde bağımsızlığını ilan etse de, Stephan Şamuyan[5] başkanlığında olan Bakü Sovyet Komiserliği, İngilizler, Ruslar tehlike idi. Bakü Stephan Şamuyan`nın işgali altında olduğu için Cumhuriyet`in başkendi Gence olarak seçilmişti. Yeni kurulan Azerbaycan Halk Cumhuriyet`inin önünde duran ilk vazife Bakü`nü düşmandan kurtarmaktı.  Bakü`nün önemini Mehmed Emin Resulzade`nin fikirleri ile ifade etsek, “Bakü`süz Azerbaycan, başsız beden gibidir”[6].

Azerbaycan Bakü`nü tek başına kurtaramazdı. Bu aşamada Batum anlaşmasının dördüncü maddesine istinaden, Azerbaycan, Osmanlı devletinden yardım istedi. Osmanlı devletinin kendisi için de zor durum olmasına rağmen, Azerbaycan`a yardım göndermeyi kendi üstüne aldı.

Osmanlı`nın Kafkasya`ya ilerleyişini bilen Bakü`deki Bolşevik rejim Enzeli`de saldırı fırsatı bekleyen İngilizleri yardıma çağırdı.[7] Bunu öğrenen Osmanlı yetkilileri Gence Karargahına  şu mektupu göndermiştir:

“Bakü’nün bir an önce ele geçirilmesi için hücum edilmesi gerekmektedir. Çünkü Ermeni komitesi tarafından Enzeli’deki İngiliz birliklerinin 48 saat içinde şehre yardıma geleceği ve bunun için 7 gemi gönderildiğinin açıklandığı, Biçerakov ve Petrov askerlerinin de şehri savundukları, ayrıca bankalarda ve hükümete ait para ve kıymetli eşyanın tamamının gemilere yüklenip kaçmaya hazırlandıkları belirtiliyordu”[8]

Osmanlı devleti, Kafkasya ve Azerbaycan ile bağlılı planların gerçekleşmesi için kurulacak askeri kuvvetin teşkil edilmesi 1918 senesinin ilk aylarından Enver Paşa ve ekibinin gündemindeydi.[9] Ocak ayında kurulacak askeri birliğin teşkili, içeriği tartışılmıştı. Enver paşaya göre, her biri üç alaydan ibaret üç piyade kurulmalı idi.[10]

1918 senesinin Haziran ayında askeri harekatın başlamasına dair karar alındı.. Nuri (Killigil) Paşa, Kars, Ardahan, Iğdır nüfusundan oluşan toplam on iki bin kişiden müteşekkil Kafkas İslam Ordusu’nu kurdu. Daha sonra da destek için Filistin cephesinden getirilen 106. ve 107. piyade alayı ve 56. topçu alayı ile Kafkas İslam ordusu güçlendirildi ve teçhizat sağlandı

            Enver Paşa Kafkasya`ya gidecek ordunun generali olarak Kazım Karabekir Paşa`nı seçse de kendisi Erzurum`un kurtarılması için savaşa katıldığından Enver Paşa`dan şimdilik orada kalmasını rica etti. Kafkas İslam Ordusunun kumandanı Nuri Paşa`dan önce Şahzade Farruh da seçilmişti. Bunu Nagıbey Şeyhzamanlı kendi hatıralarında Enver Paşa ile sohbetini şöyle yazmıştır:

Paşam, sizinle açık konuşmak istiyorum. Biz Kafkasya Türkleri iki kuvveye inanıyoruz. Gökte Allah, yerde Enver Paşa. Duyduğuma göre sizin Nuru isimli kardeşiniz vardır. Lütfen Kafkasya`ya gidecek olan ordunun başına Nuru Paşa`nı tayin ediniz. Paşam, ülkemiz dünyanın en zengin yerlerinden biridir. Kocaman dev olan Rusya`nı saldırgan yapan Bakü petrolüdür. Bu petrolun yüzde yetmişi biz Azeri Türklerinindir. Halk zahmetkeş ve çalışkandır. Aynı zamanda oldukca kahramandır. Bir de Paşam, sizin Kafkasyaya gidecek askeri kuvvete kumandan olarak tayin ettiğiniz şahzade her gece Pera Palas otelinin salonunda içki içerek dans ettiğini görüyorum. Kafkasya`da böyle davranışları sevmiyorlar[11]

Kafkas İslam Ordusunun faaliyeti

Kafkas İslam Ordusunun karargahı için 20 kişi subay seçildi. Mart 1918’de Nuri Paşa 25’inde Musul’a gitti. Musul`da 6. Ordudan  149 subay ve memur, 488 gedikli subay ve asker seçildi. Oluşturulan grup Azerbaycan`a gönderilecekti.  Nuri Paşa`nın subay personeli Revandiz`den geçerek 26 Nisan tarihinde Pesva`ya, 29 Nisan tarihinde Savucbulag`a, 9 Mayıs`ta ise Tebriz`e vardı. Ordu Tebriz`de durakladı. Çünkü, Türk ordusu ile Ermeni silahlı çeteleri arasında çatışma oldu. 12 Mayıs tarihinde Savucbulaq-Terbiz-Alacüce yolu ile Tebriz`den haraket ederek 20 Mayıs`ta Aras ırmağına varıldı. Aynı gün Azerbaycan`ın Zengezur bölgesine girdildi. Ermeni silahlı çeteleri ile Azerbaycanlılar arasında çatışma olmasın diye bazı Türk subayları bölgede kaldı. Yüzbaşı Halil bey ve iki subay ise Nahcivan`da kontrolu ele almak için gitti. Gönderilen birlikler yerli halkın kendini koruması için teşkilatlanma ile ilgilenecekti. Nuri Paşa Cebrayıl-Ağdam-Terter rotası ile Yevlah`a vardı. Kafkas İslam Ordusunun karargahı Şeki şehri düşünülse de, Gence olarak değiştirildi. Çünkü, Şeki etrafında Ermeni çeteleri daha aktifti. Ayrıca, Gence ulaşım yollarına daha yakındı. Gence`ye varan Nuri paşa kısa zaman içinde diğer merkezlerde kuvvetlerin örgütlenmesi işi ile ilgilendi. Kafkas İslam Ordusu Bakü`ye varana kadar Göyçay`da, Salyan`da, Ağsu ve Kürdemir etrafında,  Şamahı ve Hacıgabul`da giden savaşta mücadele etmiştir.

Denstervil`in ordusunun işgal planı Tebriz üzerinden yürüyerek kuzeyde bulunan Rus ve Ermeni birlikleri ile Bakü`yü kıskaç altına almaktı. Nuri Paşa ise, İngiliz planına esasen kendi planını revize etti. Iğdır üzerinden Nahcivan`a hareket etti. Nuri Paşa`nın amacı Rus ve Ermeni birliklerinin birleşmesine engel olmaktı. Fakat, İngilizlerin teçhizat ve asker sayısında Türklere baktığımız zaman üstünlük vardı. Enver Paşanın emri ile Irak cebhesinden Ali İhsan Paşa komutasındakı 4.Kolordu Tebrize gitti. Ali İhsan Paşa`nın 4.Kolordu birleşerek İngilizlerin ve Ruslaın birleşmesine engel oldu ve İngilizleri Tebriz`den çıkardılar. General Denstervil kendi hatıralarında Türklerin çizdiği yolun iyi olmasını vurguluyor. Türklerin stratejik önemli konumları ele geçirmesini belirtiyor. General Lionel Denstervil`in ordusunun geri çekilmesi ile Tebriz`de Kafkas İslam Ordusu kesin üstünlük sağlamış oldu. Tebriz`den sonra Türk ordusunun istikameti Hoy şehiri idi. 8 Haziran tarihinde Hoy şehrine inen Osmanlı ordusunu bölgeden Ermenileri çıkardı. Ordu Hoy`dan sonra Karabağ`a doğru ileriledi. Bakü yakınlığında Kafkas İslam Ordusu, 4.Kolordu ve Azerbaycan ordusu birleşti.

Bakü Savaşı

Bakü şehrinin kurtarılması için ilk ciddi adım 5 Ağustos tarihinde atıldı. Mürsel Paşanın önderliği ile Kurt kapısı olarak tanınan istikametten taarruz oldu. Taarruz 9,10, 13 ve 38. Türk alayının bölmeleri, Azerbaycan`ın iki piyade alayı,  Sumgayıt birlikleri ile oldu. 5 Ağustos tarihinde olan tarruzda Türk ordusu geri çekilmek zorunda kalmıştır. Bakü`nu kurtarmak uğrunda giden savaşın 40. gününde, yani 14 Eylül`den 15 Eylül`e geçen gece Bakü düşmandan kurtarıldı. Savaş sonucunda Büyük Britanya ordusu bozguna uğrayarak kısa zaman sonra Bakü`nü terk etmek zorunda kalmıştır.[12] Son askeri operasyona önderlik eden Mürsel Paşa idi. Kendisi Bakü operasyonundan sonra Müsel Bakü olarak tanınmıştır.[13] Bakü’yü kurtarmak için önemli taarruz planını ise Nuri Paşa hazırlamıştır.[14] Bakü kurtarıldıktan sonra, Kafkas İslam Ordusu Bakü`nü Azerbaycan hükumeti adına kurtardığını beyan etti.[15]

Sonuç

Kafkas İslam Ordusunun kurulma dönemi Osmanlı devleti için zor dönemlerdi. Birinci dünya savaşı zamanında bütün gelişmeler Osmanlı devletinin aleyhine dönüyordu. Zor duruma bakmayarak, Osmanlı Azerbaycan`a Batum anlaşmasının 4. maddesi gerekçesi ile yardım etmeyi üstelendi. Kurulan ordunun isimlendirilmesi zamanı milliyet belirtilen ifade kullanılmaması, “Kafkas İslam Ordusu” olarak seçilmesi de tesadüfi değildir. Birlikte gayrimüslim bulunmuyordu. Ayrıca, Osmanlı devletinin müttefiki olan Almanya Kafkasya`da Brest-Litovsk anlaşması ile belirlenen sınırın Doğu`suna geçmesini istemiyordu. Ayrıca Almanların da Bakü üzerinde planları vardı. Dolayısı ile, Osmanlı  devletinin Azerbaycan`a yardım etmesine karşıydı. Büyük devletlerin dikkatini çekmemek için de bu isim seçildi.

Kafkas İslam Ordusunun kurulma amacı,soykırıma maruz kalan insanları korumak ve Azerbaycan Halk Cumhuriyet`inin hayatta kalmasını sağlamaktı. 1918 senesinin Haziran ayında askeri harekatın başlanmasına dair karar kabul edildi. Zorlu mücadeler sonrası Mürsel Paşa önderliğinde olan birlik Bakü`yü düşmanlardan kurtararak, Azerbaycan Halk Cumhuriyet`inin başkenti oldu. Ordu Mondros anlaşması sonrasında Azerbaycan`ı terk etmek zorunda kaldı. Azerbaycan 1920 senesinde Rusya tarafından işgal edildi. 18 Ekim 1991 senesinde ikinci kez bağımsızlığını kazanan Azerbaycan, Türk şehitlerinin hatırasını sonsuzlaştırmak için, askerlerin kurtardığı her şehirde Türk Şehitlikleri yapıldı.

Neçin böylə gecikdin?

İntizar qarşısında

Sənsiz qəlbim qırıq, sönük, çeynənmiş, xırpalanmış,

Ömür şüşəm daşa dəymiş, həyatım parçalanmış.

Qırıq bir saz kimi sızlar qanlı, yorğun telləri,

Yaxılar da, yaxar da bütün qayğı vurmuş elləri.

Şu vətənin öksüzləri, gəlinləri, dulları,

Göz yaşıyla sulamış həp keçdiyiniz yolları.

Yolunuzu bəkləməkdən bənizləri sararmış,

Heç gəlmədin. O şən, gülər ürəkləri qəm almış,

Sən gəlməsən dolumsanmış ürəklər heç şad olmaz,

Sən gəlməsən xərabəyə dönən qəlb abad olmaz,

Sən gəlməsən günəş doğmaz, ümid gülüm açılmaz,

Dodaqlarım gülməz, sönük baxtıma nur saçılmaz.

Başqasını istəməm də , ey türk, çabuq sən gəl, sən,

Bəkləməkdən yoruldum, eh,iştə gec qaldın nədən?

Yollarına daşmı qalanmış? Ya azğın quldurlar

Burakmıyor? Daş, dəmir, ya tunc olsa da onlar

Ürəyində şölələnən mətin, qızğın atəşlə, bu

Yax onları, ərit, söndür, çeynə, boğ, əz, xırpala,

Xain, alçaq düşmənlərə qol gücünü həp göstər

Aç qollarını, çabuk gəl ki, qəlbim səni pək istər.

                                                                                               Abdulla Şaiq, 1918


[1] S.Yel. Azerbaycan Cumhuriyeti Devleti’nin Kuruluşunda Türkiye’nin Yardımları İlhak Amacına mı Yönelikti?. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Ensitüsü Atatürk Yolu Dergisi S 24, Kasım 1999-2003 s. 563

[2] M.Gasimov “Bakü’nün Kurtarılması Uğruna Türk Diplomasinin Mücadelesi: 1918 Yılı”, Avrasya Dosyası Azerbaycan Özel, 7(1), 2001 s.24

[3] Ş.Bünyadova. Ərazi bütövlüyümüzün təmin edilməsində Qafqaz İslam Ordusunun rolu: [Azərbaycan Cümhuriyyəti – 100] / Ş. Bünyadova // Mədəniyyət.az.- 2018.- № 3/4.- S.44

[4] A. Aslanı Bakının qurtuluşu – Azərbaycanın qurtuluşu: Qafqaz İslam Ordusunun şanlı zəfərindən 102 il ötür / A. Aslanlı // Türküstan qəzeti.- 2020.- 15-21 sentyabr.- № 27.- S. 13.

[5] Ermeni asıllı Rus komunist ve Bolşeviktir. Bakü Komünü lideri olmuştur. Azerbaycan müslümanlarına yaptığı soykırımlar ile tanınıyor. Kendisi “Size Azerbaycan’ın istiklali yerine bir mezarlık teslim

edeceğim” diyerek bağımsızlığı tehdit ediyordu. Stephan Şamuyan aslen Ermeni olan, aylarca Azerbaycan halkına soykırım uygulayan, Azerbaycan`ı yok etmek isteyen kişi idi.

[6] http://ikisahil.az/post/qurd-qapisindan-baki-uzerine-bashlanan-hucum erişim tarihi: 15.08.2021

[7] F.Əhmədova.  Qafqaz İslam Ordusunun Bakı zəfəri – 100 / F. Əhmədova // Respublika.- 2018.- 15 sentyabr.- № 205.- S. 5

[8] B.Mustafayev. Türk İslam Ordusu’nun Kuzey Kafkas (Dağıstan) Harekâtına Dâir (Arşiv Vesikaları Işığında–1917–1919). Selçuk Üniversitesi  Edebiyat Fakültesi Dergisi  Yıl: 2013, Sayı: 30, Sayfa: 17

[9] B.Mustafayev. Türk İslam Ordusu’nun Kuzey Kafkas (Dağıstan) Harekâtına Dâir (Arşiv Vesikaları Işığında–1917–1919). Selçuk Üniversitesi  Edebiyat Fakültesi Dergisi  Yıl: 2013, Sayı: 30, S 205

[10] M.Süleymanov. Nuru Paşa və Silahdaşları. Bakı 2014 s.51

[11] N.Keykurun. Nağıbəy Şeyxzamanlının xatirələri və İstiqlaliyyət fədailəri. Bakı 2007 s.57

[12] Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası: I cild.Bakı 2004 s.131

[13] A. Aslanı Bakının qurtuluşu – Azərbaycanın qurtuluşu: Qafqaz İslam Ordusunun şanlı zəfərindən 102 il ötür / A. Aslanlı // Türküstan qəzeti.- 2020.- 15-21 sentyabr.- № 27.- S. 13.

[14] E.Mirişli. Ordum – Qafqaz İslam Ordusu, Komandanım – Nuru Paşa / E. Mirişli // Türküstan qəzeti.- 2020.- 15-21 sentyabr.- № 27.- S. 7.

[15] B.Gökay. The Battle for Baku (May-September 1918): A Peculiar Episode in the History of the Caucasus. Middle Eastern Studies Vol. 34, No. 1 (Jan., 1998), pp. 30-50

İlaha Yusifli

Hazar Üniversitesi: Tarih öğretmenliği (lisans) Erciyes Üniversitesi: Yakınçağ tarihi (yüksek lisans) Hacettepe Üniversitesi: Doktora İlgi alanım: İngilizlerin Kafkasya politikası İngilizlerin Kafkas İslam Ordusuna münasebeti İstihbarat tarihi

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu