Dünya TarihiMakale

Kazak ve Kırgız Adının Kökeni

Kazaklar ve Kırgızlar, henüz yakın yüzyılda birbirinden isim olarak ayrılmışlardır. Rusların böl-parçala-yönet politikalarından nasibini alan Türk boyları, yeni isimler kazanmış ve birbirinden koparılmıştır. Öyle ki Türkler arasında isim yönünden bir ortalık da bulunmuyordu. “Tatarlar Kırgızları “Kazak” olarak adlandırmakta, Kırgızlar Tatarları “Nogay” olarak anıyorlardı. Tatarlar da Nogay ismini Astrahan’daki Türk boyu için kullanıyorlardı. Başkurtlar, Kazan Tatarlarına “Mişer” derken, Kazan Tatarları da Türkçe konuşan Bakü ve Astrahan’daki Azerbaycan Türklerine “Persiyan” demekteydi.”[1] Durumlar bu kadar karışıkken, bütün Türk boyları kendi adıyla anılmaya başlamış ve birbirleri arasındaki isim karışıklığı son bulmuştur. Dilbilimciler, oryantalistler ve Türkologlar, bu ad kökenlerini incelemiş, çeşitli görüşlerde bulunarak bilimsel yönden isim kökenlerinin nereden geldiğini ispatlamaya çalışmışlardır. Bazı fikirler herkes tarafından kabul edilmiş, bazıları da Türkçeye uymadığı için taraf bulamamıştır.


Kazaklar ve Kazakistan

Kazaklar, bugün Kazakistan toprakları içinde yaşayan Türk halkıdır. Türkçenin Kıpçak grubunda yer almaktadırlar. 2018 nüfus sayımına göre Kazakistan’da 18,28 milyon kişi yaşamaktadır. Petrol, doğalgaz ve maden yönünden zengindir.

Kazak Adı

Kazak adı hakkında çeşitli görüşler vardır. Rusçada ”evsiz, avcı, yalnız” gibi anlamlar verilmiştir. Fakat Kazakları, Kozaklar ile karıştırmamak gerekiyor. Çünkü Kazaklar Türk milletine mensup, Kozaklar veya Kossaklar ise Don boyunda yaşayan Slav kökenli halklardandır. İlim insanları iki grubu birbirinden ayırmak için Kazaklara Kazak-Kırgızlar, Kozaklara da Kazaklar veya Kossaklar demişlerdir.

Çekoslovak tarihçi Groznıy, Kazakların milat öncesinde Hazar denizinin batı bölgesinde yaşayan Hunların torunu olduklarını ve “Kazak” sözcüğünün Kavkaz “Kafkasya” ve Kaspi “Hazar” kelimelerinin bünyesindeki kaz,kas hecesinden türemiş olduğunu beyan etmekte.[2]

V. I. Veselowski’ye göre Kazak kelimesi, “kaza benzeyen insan, kuş gibi serbest” anlamındadır. [3] Kraft’a ise kelime, “kaz+ak”, “beyaz ana kaz” olarak anlamlandırmıştır.[4]  Fakat bu iki görüş de kanıtlanabilirlik yönünden zayıftır. Çünkü Türk lehçelerinin hiçbirinde –ak ekiyle “benzer” şeklinde isim oluşturulamaz.

Zeki Velidi Togan’ın görüşüne göre “Kazak” adı daha önceki zamanlarda hakanlar için kullanılmaktaydı. Kazak ve Kırgız lehçelerinde “hür adam; gözü pek binici” anlamlarımda kullanılan “Kazak” sözü, Tatar Türkçesinde “bekar” anlamına gelmektedir.[5] Reşit Rahmeti Arat ise “kazak” kelimesini, “evsiz, serbest, başı boş, mert, yiğit, cesur” anlamlarına geldiğini ileri sürmüştür. Kazak sözünün bir diğer anlamı da atlı askerdir.[6] Türkçe Sözlükte kelimenin bir diğer anlamı da “Rusya’da ve İran’da ayrı bir sınıf oluşturan atlı asker”[7] olarak geçer.

Kazak kelimesinin etimolojik kökeni konusunda en bilinen ve hemfikir olunan konu, kelimenin kaz- fiilinden türemiş olmasıdır. Kaz- fiili, “serseri dolaşmak, evsiz yurtsuz gezmek” anlamına gelmektedir.[8] İsmet Zeki Eyüpoğlu’nun etimolojik tahliline göre Kazak kelimesi Eski Türkçede gezmek, kaçmaktan kaz-ak/kazak (gezen, dolaşan, kaçak) şeklini almıştır.[9] Bazı Türk lehçelerinin sözlüğünde Kazak adının karşısına “15-17. Asırlarda Rus devletinin hudutlarına doğru kaçıp hürriyetini arayan kimse” olarak geçmiştir.[10] Sonuç olarak Kazak kelimesinde birçok görüş bulunmaktadır. Ekseriyetin görüşü olarak başıboş, gezen, kaçan, serbest anlamı taşımaktadır.


Kırgızlar ve Kırgızistan

Kırgızlar bugün başta Kırgızistan olmak üzere, çeşitli ülkelerde yaşamaktadırlar. 2018 nüfus sayımına göre Kırgızistan’da 6,316 milyon kişilik bir nüfusa sahipler. Ana ekonomisi tarım, hayvancılık ve madenden oluşmaktadır. Türkçenin Kıpçak grubuna bağlıdırlar. Kırgızlar, yazılı belgelerde adları geçen, Türklerin en eski boylarındandır.

Kırgız Adı

Çin kaynakları Kırgızlardan “Ge-kun”, 1. Yüzyıla ait kaynaklar “Kien-kun”, 6. Yüzyıla ait kaynaklar ise K’i-ku, Hegu adıyla söz ediyor.[11] Kırgız adı, Türk Kağanlığı metinlerinde “Kırkız” şeklinde geçmektedir. Bununla birlikte Tibetçe kaynaklar Gir-kis kelimesini Kırgızlar için kullanmışlardır. Aptullah Ziya Kozanoğlu’nun Kolsuz Kahraman romanında Kırgız ismi, “serseri, başıboş gezen” anlamı taşıyor.[12] Bu sözcüğün denmesinin sebebi Kırgızların kendisini Kazak boyuyla bağdaştırmasındandır. Rus kaynakları da epey zaman Kazaklara Kırgız demişlerdir.

Kırgız sözcüğünün etimolojisi hakkında Türkçe, Arapça ve Farsça kaynaklarda olmak üzere birçok bilgi mevcuttur. “Kırgız” kelimesi Grekçe “Herkis”, Arap ve Fars dillerinde “Kırkız”, “Hırhır” olarak kaynaklarda geçer.[13]  Birçok Tatar ilim adamının da bu konuda uğraştığı bilinmektedir. Hadi Atlasi, M. Murat Ramzi gibi Tatar aydınları bu konuda şu görüşü belirtmişler; Hadi Atlasi, Kırgız adının çıkışını Oğuzlara bağlamış, M. Murat Ramzi ise Kırgızların Oğuz Han soyundan geldiğini öne sürmüştür.

Kırgızlardan, 6. Yüzyılın sonlarına ait Çin kaynakları “Hakas” adıyla söz eder.[14] Hakas kelimesinin yanında Keges olarak da geçmektedir. Alman kökenli Rus Türkolog Wilhelm Radloff, “Kırgız” kelimesinin “kırk ve yüz” sayılarının birleşmiş şekli olduğunu belirmiştir.[15] Bir efsaneye göre, dört kardeşe bir arazi miras kalmış. Üçü araziyi aralarında paylaşıp dördüncüsüne “kır gez!”, yani sen de dağları kırları gez diyerek, onu kovmuşlar. Bu üç kardeşin neslinden (ulu, orta, kiçi ‘küçük’) Kazak boyları, dördüncüsünden de “Kara Kırgız” kavmi meydana gelmiştir.[16] Sovyet Türkologları Kırgız adı üzerine birçok fikir sunmuşlardır. Qiriqiz>qirik(kırk)+qiz(kız). Kırk kız anlamına gelen bu görüş, bilim dünyasında yaygındır. Dong-Wei-yi’ye göre bu görüş eksiktir. Ona göre, “qiriq” kelimesi “kırk” anlamından başka “yücelik, büyüklük, çok zeki” anlamlarını taşımaktadır. “İz” eki ise, çokluk eki değil, ses değişiminden dolayı, “az” kelimesinden gelmiş olabilir, demektedir.[17]

L. Ligeti ise en eski metinlerden itibaren “kırkız” şeklinde görülen kelimenin “kırk” sayısına (ı)z çoğul eki getirilerek genişletildiğini ve kelimenin “kırklar” anlamına geldiğini belirtmektedir.[18] Ligeti’nin bu görüşünde birçok bilim insanı hemfikirdir.

Yenisey Yazıtları’ndan elimize geçen bilgilere göre Haya-Baji (E 24) Yazıtı’nda “(kır)kız kanı bitimişin” şeklinde bir cümle geçmektedir. Bu satırı yazdıranın Kırgız Han’ı olduğu bellidir.[19] Fakat kır kelimesinin tahmin edilmesi (yazıtta “… kız” şeklindedir. Kır şeklinde olduğu düşünülen yer silinmiştir) ve bu yazıtta Kırgız adının bir defa geçmesi, bu görüşü kanıtlayacak nitelikle değildir.


[1] Alper Alp, Kazan Tatarları Arasında  Milliyetçilik Akımı, Berikan Yay., Ankara 2011, s. 12

[2] Oğuz Doğan, Kenan Koç, Kazak Türkçesi Grameri,IQ Kültür Sanat Yay., İstanbul 2013, s.1

[3] A. Samoyloviç, Kazak Kelimesi Hakkında (Çev. Saadet Çağatay), TDAY-Belleten, 1957, s.95

[4] Fuat Bozkurt, age., s. 606

[5] Nevzat Özkan, Türk Dünyası, Kayseri, 1997, s. 606

[6] Ahmet Buran, Ercan Alkaya, age., 273

[7] Türkçe Sözlük, TDK Yay., 10. Baskı, Ankara 2005

[8] Ahmet Buran, Ercan Alkaya, age., 274

[9] İsmet Zeki Eyüpoğlu, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, Sosyal Yay., 1988

[10] Mustafa Öner, Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü, TDK Yay., Ankara 2015

[11] E.G Pulleyblank, The Name of Kirgiz, Wiesbaden 1990, s. 98-99; Sadettin Gömeç, Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi, Ankara 1999, s. 99

[12] Aptullah Ziya Kozanoğlu, age., Atlas Kitabevi, İstanbul 1979, s.39

[13] Yuliy Hudyakov, Enisey Kırgızdarının Tarıhı, bkz. Kırgızdar, c. I, Ed: Keñeş Cusupov, Bişkek, Kırgızstan Basması, 1991, s.118.

[14] R. Rahmeti Arat, Kırgızistan, İslam Ansiklopedisi, 6. Cilt, 64. Cüz, 1954, s. 735-741

[15] Hülya Kasapoğlu Çengel, Kırgız Türkçesi Grameri, TDK Yay., Ankara 2017, s. 26

[16] Lajos Ligeti, Kırgız  Kavim İsminin Menşei, Türkiyat Mecmuası, I, 1925, s. 235

[17] Wang Yuan-Xin, Çin’deki Türk Diyalektleri Araştırma Tarihi,  TDK Yay., Ankara 1994, s 53

[18] L. Ligeti, agm., s. 241

[19] Erhan Aydın, Taşa Kazınan Tarih, Kronik Yay, İstanbul 2019, s. 288

İsmail Görgülüer

Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları bölümü mezunuyum. Kıpçak Türkçesi alanında çalışmalar yapıyorum.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu