Türk Tarihi

Şefika Gaspıralı ve Âlem-i Nisvân

20. yüzyılda gerçekleştirdiği faaliyetlerle sadece Kırım Türk kadınları için değil tüm kadınların aydınlanmaları için yol gösterici isim olarak karşımıza çıkan Şefika Gaspıralı, 1886 yılında Kırım’ın Bahçesaray şehrinde dünyaya gelmiştir. Babası adını Türk Tarihine yazdıran önemli şahsiyetlerden bir tanesi olan İsmail Gaspıralı, annesi Akçura sülalesinden olan Zühre Gaspıralı’dır. Kendisinin Refat, Behiye, Leyla, Danyal, Nigâr, Mansur ve Haydar isimlerinde yedi kardeşi bulunmaktadır. Küçük kardeşi Leyla’yı çok küçük yaşta kaybetmiştir.

Oldukça iyi bir eğitim alan Şefika Gaspıralı aldığı eğitimin yanında ufak yaşlardan itibaren babası İsmail Gaspıralı’nın yanında işlere yardım etme fırsatı bulmuştu. Annesinin ölümü üzerine, babasına yardımlarını devam ettirmenin yanı sıra birtakım yazılar kaleme alarak bu yazıları Tercüman Mecmuası’nda yayımlatmaya başlamıştır. Tercüman Mecmuası’nın bünyesinde görev alırken Nesib Bey Yusufbeyli ile tanışmıştır. İlişkileri resmi bir üslupla başlasa da bir süre mektuplaşmalarının ardından bu resmiyet yerini samimiyete bırakmış ve 1906 yılında evlenmişlerdir.[1]

Şefika Gaspıralı bu süreçte çalışmalarına ara vermemiş, Tercüman Mecmuası’nda yazdığı yazıların haricinde kadınların bilinçlenmesi için hazırlanan yazıların yeterli olmadığına kanaat getirilmesi üzerine sadece kadınlara yönelik bir mecmua çıkarmaya karar vermiştir. Yapılan çalışmaların ardından “Âlem-i Nisvân” adı verilen mecmuanın ilk sayısı, 1905 yılında Tercüman Mecmuası’nın eki olarak yayımlanmıştır. Âlem-i Nisvân Mecmuası’nın ilk sayısında İsmail Gaspıralı’nın yazılarının bulunmasının yanı sıra Şefika Gaspıralı, Nesip Yusufbeyli ve henüz öğrenci olan Abdullah Sur’un yazıları yayımlanmıştır.[2] Âlem-i Nisvân Mecmuası’nın yayımlamış olduğu haberlerin hepsi “bilgilendirme”, “aydınlatma” niteliği taşımakla birlikte, kadınlardaki eğitim eksikliği konusu üzerinde bir hayli durulmuştur. Mecmuanın 1907 tarihinde yayımlanan 3. sayısında “Serbest-i Tezvic” adlı makalede serbest evlilik hakkında bilgi verilip, Rusya’daki gelişmeler izah edilmiştir.[3]  Şubat 1907 tarihli ve 4. sayı olan dergide yaşı ilerlemiş Türk kadınlarının eğitime olan ilgilerini arttırmak için İstanbul’da yayımlanan İkdam Mecmuası’ndan bir alıntı yapılmış ve 60 yaşında olmasına karşın Haceruş isimli bir Osmanlı vatandaşının Hatice Münire Mektebi’ni birincilikle bitirip, ödül almasından bahsedilmiştir[4]. Mecmuada, azınlık olan Türk kadınlarının eğitimlerinin yanı sıra milli bilincin uyandırılmasına yönelik yazılar da bulunmaktaydı. Âlem-i NisvânTercüman Mecmuası gibi, Çarlık Rusyası boyunduruğu altında yaşayan bütün Türk ve müslüman eyaletleriyle beraber oldukça geniş bir coğrafyada okunmuştur. Ziyad Ebüzziya’nın Âlem-i Nisvân Mecmuası hakkında bizlere aktardığı bilgiler şu şekildedir; “Türkiye’de, Hakkı Tarık Us Kütüphanesi’ndeki 4. sayısı dışında hiçbir kütüphanede koleksiyonu veya tek tek nüshaları bulunmayan derginin 1906 yılına ait 15, 35 ve 36. sayıları Paris’te Centre Russe de l’Ecole Pratique des Hautes Etudes’de mevcuttur. Eldeki nüshası 15 × 24 cm. ebadında, on dört sayfa hacminde olan derginin, Gaspıralı İsmâil’in vefatı (11 Eylül 1914) üzerine yayımı duran Tercüman’ın çıktığı sürece neşrine devam edilip edilmediği bilinmemektedir.” [5]

Çarlık Rusya’nın etkisinin ağır bir şekilde ortaya çıktığı bu dönemde kadınlara yönelik çalışmalar yapan Şefika Gaspıralı, mecmua ile birlikte Türk Kadın Hareketi’nin fitilini ateşlemiştir. Gerek eğitim gerekse milli bilincin uyandırılmasına yönelik yapılan bu çalışmalar her ne kadar Rus baskısı yüzünden başarıya ulaşamamış olsa da bilhassa 20. ve 21. yüzyıl Türk kadınlarına ders olacak niteliktedir.

[1]  Minara Aliyeva Çınar, Nesip Yusufbeyli’den Mektuplar, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 2018, s. 95.

[2] Kamelya Keskin, ‘‘Şefika Gaspıralı ve Kadınlar Dünyası’’, Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi, C. 58, S. 345, Eylül 2015, s. 47.

[3] Nadir Devlet, ‘’İsmail Bey (Gaspıralı)’’, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988, C.1, s. 44.

[4] Şengül Hablemitoğlu, Necip Hablemitoğlu, Şefika Gaspıralı ve Rusya’da Türk Kadın Hareketi (1893-1920), Ajans-Türk, Ankara, 1998, s. 39.

[5] Ziyad Ebüzziya, “Âlem-i Nisvân”, TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, C.2, İstanbul 1989, s.362.

Anadolu Tarih

Anadolu Tarih'in resmi hesabıdır.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu