Dünya TarihiMakale

Sovyetler Birliği’nde Toprak Sistemi: Sovhoz ve Kolhozlar

Çarlık Rusya Hükümeti’nin ortadan kalkmasına sebep olan Ekim İhtilali sonrasında iktidarı ele geçiren Bolşevikler, hakimiyet kurdukları bölgelerin askeri, politik, eğitim ve kültürlerini yok ederek, Sosyalist egemenliğin benimsetilmesini hedeflemişlerdir. Özellikle ekonomi açısından sosyal ve teknolojik yeniliklerin tatbik edilmesiyle ürünler üzerinde devletin denetim yapması gerekmiştir. Böylelikle Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’nin yöneticilerinin bilhassa köylerde uyguladıkları devrim niteliğinde ki sistemin ilk adımlarını atmışlardır. Çarlık Rusya döneminden beri süre gelen savaşlar ile ayaklanmaların neticesinde yerlerde olan Rus iktisadisini kurtarmak ve varlıklı köylülerin yükselişini önlemek maksadıyla Lenin, 1917 yılı 26 Ekim’inde yeni Toprak Yasası’nı onaylamıştır. Bununla birlikte artık şahsi mülkiyet kaldırılarak bir çok alanda devletleşmeye gidilmiştir. Varlıklı kişilerden alınan topraklar yoksul köylülere dağıtılmıştır.

Kilise, manastır, asil ve büyük toprak sahiplerinin ellerinde ki mülklere zorunlu olarak el koymuşlardır. Büyük burjuvaziler yok olmuştur. Bu duruma mukabil köylü halk Sovyet idaresini desteklemek amacıyla isyan etmişlerdir. 150.000.000 milyon desyatin (10.800 metrekare) toprak bedava Sovyet hakimiyetine girmiştir. Alınan bu topraklar için ilk adım toplu devlet çiftliklerini (sovhoz) kurmak olmuştur. Öne sürülen bu devlet çiftlikleri teşekkül ettiğinde sayısının 400-500 olduğu belirtilmektedir. 1918 senesinde ki geçişlerde ticaret ve sanayi kapsamlı halde Sosyalizmin denetimine girmiştir. Toprak Yasası ile istenilen devletleştirme politikası köylülere uygun bir şekilde yeniden incelense de iktisadi açıdan farklılıklara yol açmıştır. Kısa süre sonra Lenin, yeni ekonomi politikası Novoya Ekonomicheskaya Politika’yı (NEP) yürürlüğe koymuştur. Yeni politikanın beş iktisadi birimi bulunmaktadır. Birincisi, göçebe yada yarı göçebe halkı sadece kendi hesaplarına çalıştıkları ataerkil ekonomidir. İkincisi, ürünler piyasada seta küçük meta ekonomisi olması, üçüncüsü, küçük kapitalistlerin teşekkül ettiği, dördüncü, devlet kapitalizmi, beşinci ise sosyalizmdir. Bu iktisadi yapılardan köylü çiftçiler zarar görmüştür.

Devlet çiftliklerini kabul etmeyenler cezalandırılmışlardır. Sovyetler de devlet ekonomisi denildiğinde akıllara ilk sovhozlar (devlet çiftlikleri) gelmişlerdir. Ekim İhtilali’nin akabinde kurulan sovhozlardan olduğu kadar verim alınamamasının yanı sıra zarar eden devlet çiftlikleri dağıtılarak, yenileri kurulmuştur. Sovhozlar da kullanılan araç-gereçler ve topraklar tamamen devlete ait olmuştur. Bu sebepten ötürü çalışanların maaşları ödenmiş ve işçi statüsünde yer almışlardır. Devlet eli ile idare edilen sovhozlar, Sosyalizm ’in birer kalesi olarak anılmışlardır.

1931 yılı Devlet Çiftliği, Özbekistan / Semerkand Bölg. Sankt. Petersburg Büyük Petro Müzesi.

20. yüzyılın ikinci çeyreğinin ilk yıllarında yaşanan tahıl buhranının akabinde Stalin tarafından 1929-1935 senelerini kapsayan Kolektivizasyon Politikası oluşturulmuştur. Kolektivizasyon’da kolektif (kolhoz) ve devlet çiftliklerinde (sovhoz) zarara uğrayan ekonomiyi iyileştirme amacı güdülmüştür. Sayıları süratle artan kolhozlar (Kollektivnoye hozyaystvo) bir köy içerisinde bulunan tüm çiftlikler birleştirilmiş ve yaşanabilecek krizlere karşı önlemler alınmıştır. SSCB’de bir araya getirilen çiftlikler kolektif üretime geçmişlerdir. Josef Stalin döneminde dağınık, küçük çiftliklere kolektif ve yüksek teknoloji uygulanarak, büyük çiftlikler halinde bir araya getirilmiştir. 1930’lu yıllarda sovhoz ve kolhozların, yeniden meydana getirilmesi ile Çarlık Rusya Hükümeti döneminden kalma fakir köylü halkın ortak üretim merkezleri olmuştur. Aynı şekilde kolhozlar, sovhozlara göre sayıca üstün olmuşlardır.

Kolektif çiftlikler, sovhozlara göre farklı olmakla beraber çiftçilerin bahçeleri ve birkaç araç-gereç sahibi olmalarına izin verilmiştir. Değişik toprak yapısı olan kolhoz birlikleri Sovyet yasalarına göre devlet temelinde bulunan halkın tüm mülkü ortak sayılmıştır. Her çiftliğin kendine ait traktör, akaryakıt istasyonu ve araç-gereçleri bulunmaktaydı. Kolektif çiftliklere katılımları artırmak maksadıyla Kolektivizmi kabul etmeyenlerin dahi cebren iştirak etmeleri istenmiştir. Bu zorunlulukların neticesinde üretimde umut edilen verim alınamamıştır. Tevekkün eden bu düşüş göz önüne alındığında Stalin, işlerin zoraki değil de kişilerin ikna edilerek, şahsi onayları doğrultusunda maddeleri kabul etmiştir. Kolektif çiftliklerde elde edilen yıllık gelir idareciler tarafından toparlanmıştır. Çiftçiler tarafından devlete satılan ürünler ve pazarlardan kazanılan gelirler de olmuştur. Alım ve satımlarda serbest piyasa ile meblağ belirlenmemiştir. Devlet, kolhozların alacağı veya satacağı ürünlerin fiyatlarını yasalarla kararlaştırmıştır. Satılan bütün ürünlerin yıllık gelirlerinden giderler çıkarılarak artan paralar çalışma ve iş gücüne göre eşit bir şekilde çiftçilere üleştirilmiştir.

1939 Yılı Kazakistan / Almatı Bölgesinde bir Kolhoz, Sankt. Petersburg Büyük Petro Müzesi.

Kolhozların idari yapısı üretim ve bölünmede olduğu gibi Kolektivizm üzerinden kurulmuştur. Kolhozlar hakkında ki kararlar meclislerde oy çokluğu ile alınmıştır. Bütün kolektif çiftlikler yarı özgür görünümlerine karşın  kolhozlar, hiyerarşik denetleme mekanizmasına sahip olmuşlardır. Evvelinde kolhozların kuruluş ve işleyişleri açısından zorlu yöntemlere karşı köylüler zaman zaman ayaklanmışlardır. Çiftçiler, kolektif çiftliklere devrim açısından güven sağlamayan bir taraf olarak bakmışlardır. Ortak mülkiyet ve bölünme sistemi olan kolhozlar, idare merkezleri tarafından bilvasıta olarak incelenmiştir. Kolhozların bir bölümü sovhozlara dönüştürülmüştür. Nedeni ise mahsullerin büyük oranda düşmesi ile kıtlık baş göstermiş ve ölümler teşekkül etmiştir. Birde üstüne kar hırsızları (kulakçılar) ortaya çıkmıştır. Kulakçılar, çiftçilerden malları ucuza satın alarak pahalıya satan kişilerdir. Akabinde fukara olan köylü halkın daha da mağdur olmalarına neden olmuşlardır. Sovyet yönetimi kulakçıları ortadan kaldırmak için mücadelelerde bulunmuştur.

Kolhoz ve sovhozların yanı sıra Sosyalizmin değil de Kapitalizmin kolektif çiftliği olarak bilinen Kibutzlar, genellikle İsrail’de varlığını devam ettirmiştir.

1938 Yılı Özbekistan / Fergana Bölgesi, Kolhoz’da pamuk toplayan çiftçiler, Sankt. Petersburg Büyük Petro Müzesi, Troitskaya Anna Leonidovna Koleksiyonu.

Kolhoz ve Sovhozların Etkileri

Sovyet yöneticiler tarafından uygulanan eşitlikçi kolektif sistemin bazı olumlu yanlarının beraberinde olumsuz yanları çoğunluktadır. Bilhassa Sovyet devriminin iki mühim dayanağı işçiler ve kolhozlarda çalışan çiftçilerdir. Halkın yaşadığı durum ve dışarıya yansıtılan aynı olmamıştır. Çiftliklerde etkileri büyük olacak yıkımlar yaşanmıştır. Çiftçiler, varlıklı aileler gibi büyük toprak sahipleri mülkiyetlerinden olmuşlardır. Bir çok insan kolhozlara kurban verilmiştir. Kolektifleşmeyi kabul etmeyenler zoraki göçe maruz kalmış ve kimisi de öldürülmüştür.

Hak ve eşitlik adı altında kolhozları kabul etmeyen insanlar aciz durumlara düşmüşlerdir. Örneğin; Kazakistan’da yaşamlarını idame ettiren halk için kolektif çiftliklerde ev ve erzak birikimi yapılmamıştır. Bu nedenle de insanlar açlık ve olumsuz hava koşullarından ölüme mahkum edilmişlerdir. Baltık Ülkeleri’nde de kolektif çiftliklere katılmak istemeyenlerin bazıları sürülmüş ve mahkum edilmişlerdir. O dönemde Letonya’da mahkum edilen insanların bir kısmının mektuplarında yaşananlar anlatılmış ve günümüze kadar gelmiştir.

Letonya’da kolektif çiftliklere katılmak istemeyen Elza Trumekolna’nın Sibirya sürgünü esnasında yazdığı mektup. 1940 yılı World Digital Library -Library Of Congress.

Lakin SSCB’nin yayınladığı kitaplarda bu sistem üzerine kurdukları hikayelerde yaşanan olumsuzluklara yer verilmemiştir. Kolhozlarda bulunan halkın yaşamlarını şaşalı bir şekilde anlatmışlardır. Kitaplarda baskıcı kuvvet olarak değil de şahıslar arası münasebetlerin iyi olduğunu ileri sürmüşlerdir. İktidar, meydana gelebilecek isyan veya olumsuzluklara karşı hapishaneler kurdurarak her şeyi bir merkezden incelemeye çalışmışlardır. Dışarıdan ekonomik yenilik veya yönetim gibi görünen sistemin görünmeyen hedefi aslında hakimiyet kurdukları bölgeleri Ruslaştırarak, kimliksiz bırakmak istemişlerdir.

Çarlık Rusya Hükümeti’nden beri gelen planları sekteye uğratmadan devam ettirmeye çalışmışlardır. Dini, siyasi, kültür, askeri ve eğitim açısından psikolojik olarak yok etmeyi gaye edinmişlerdir. Eğitim’de çiftliklerin içerisine Rus okulları açılmış ve Rusça konuşmak zorunlu olmuştur. Politik açıdan, yönetim kolhozlar öncülüğüyle münasebetler ayrıntılı olarak güçlenmiştir. Komünist Partisi’nin tartışmaları artmıştır. Askeri yönden, tek merkezden izlenen insanlara, ani durumlarda hemen müdahale edilmiştir. Mecburi Rus kültürü benimsenmiştir. Kafkasya Toplulukları, Baltık Ülkeleri, Türk Devletleri ve Sibirya Bölgesi’nin halkları asimilasyona, zulme ve yok edilmeye maruz bırakılmışlardır.

1929 Yılı Gürcistan / Lagodeki Bölgesi, Tsiteli Gora Kolektif Çiftliği, Sankt. Petersburg Büyük Petro Müzesi, Plisetskiy Mark Solomonovich Koleksiyonu.

Kaynakça

сергей абашин, идеальный кодхоз в советской средней азии: история неудауи или успеха, Acta Slavica Laponica, Tomus 29, pp. 1-26.

М. ЛОЛА, ПРОИЗВОДИТЕДЬНОСТЬ ТРУДА СЕБЕСТОИМОСТЬ ПРОДУКЦИИ И РЕНТАБЕЛЬНОСТЬ В КОЛХОЗАХ, Lietuvos Tsr Aukstusu Mokyklu Mokslo Darbaım Ekonomika, 1962.  

И.А. Смернцн – В.В. Инюмцн, “Архнпелаг Колхоз” Воронеж, 2016.

Turan, Menaf, SSCB’de Toprak Mülkiyeti, Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, Ankara, 2011, ss. 307-332.

Karabulut, Ferhat, İktidar ve Meşrulaştırma Mücadelesinin Odağı Orta Asya: Sovyetlerin Dil ve Eğitim Politikaları, BİLİG, 2009, ss. 65-96.

Karabulut, Ferhat, Cengiz Dağcı’nın ve Cengiz Aytmatov’un Romanlarında Kolhozlar ve Kolhoz Sisteminin Ruslaştırmada ki Rolü, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 2019, ss. 56-77.

Saraç, Hanife, Kutsalı Topyekün Dönüştürme Çabası: Lenin ve Stalin Döneminde Sovyetler Birliği’nin Din Politikası, Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2019, ss. 73-96.

 

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu