Dünya Tarihi

Sovyetler Birliği’nin Dağılması ve Bağımsız Türk Cumhuriyetleri

Rusya’da Çarlık Rejiminin sona ermesinin akabinde Sosyalist Düzen etkili olmuştur. Rusya’da Sovyetlerin hâkim olması ile Lenin, Stalin, Kruşçev, Brejnev, Andropov – Çernenko ve son olarak da Mihail Gorbaçov birliğin genel yönetiminde yer almışlardır. Çernenko’nun 1985 senesinde vefat etmesinin neticesinde Sovyet Rejiminin son lideri Mihail Gorbaçov, SSCB’nin idaresinden mesul olmuştur. 20. yüzyılın son çeyreğine denk gelen yıllarda Sovyetler Birliği’nin kuruluşundan itibaren var olan kriz iyice derinleşmeye başlamıştır. Özellikle üretim ve verimlilik azalmıştır. Bilim ve teknolojinin kalitesi diğer ülkelere göre düşmüştür. Siyasi aşırılık halka yönelik şiddete dönüşmüş ve katliama kadar gitmiştir. Varlıklı ve mülkü olan insanlara işkenceler edilmiştir. Çok sektörlülük kaldırılmış ve piyasalar kapatılmıştır. İlaveten ideoloji ile kaplanmış bir ekonomi mekanizması ortaya çıkarmışlardır.

Mihail Gorbaçov

70’li yıllarda başlayan altın madenciliği endüstrisinin geliri 50 bin Dolar ve Doğalgaz rezervi 100 Milyar Dolar olmasına rağmen elde edilen gelirden halka pay verilmemiştir. İnsanların yaşamındaki dengesizliği önemsemeyip kayıtsız kalmışlardır. Uzun süreli madenci grevlerinden sonra sanayi üretimi keskin bir şekilde düşmüştür. Kömür ve petrol üretimi korkunç seviyelere kadar inmiştir. Bütçe açığı kapanmayacak derecelere gelmiş ve Ruble değer kaybetmiştir. Bu gelişmeler organize suçları da beraberinde getirmiştir.

Sovyet Sisteminin Çöküş Nedenleri

Aydınlar incelemeleri ile Kapitalizmi eleştirseler de Sosyalizmin uygulanması açısından da gelişme gösterememişlerdir. SSCB’nin çöküşünün en temelinde iktisadi yetersizlik bulunmaktadır. Sovyetler, kâinatın en zengin yeraltı ve yerüstü kaynaklarına sahip olmasına rağmen halkın bunları faaliyete geçirebilecek yaşam hakları bulunmamaktaydı. Halkın ihtiyaç duyduğu mallar istenilen düzey ve kalitede üretilmediği için teknik de geliştirilememiştir. Bu sebeple kar elde edilememesinin neticesinde yatırımda yapılmamıştır.

SSCB’nin kaynaklar yönünden bolluk içinde olsa dahi onlar devlete ait olmuş ve halkı sadece üretimde bir araç olarak görmüşlerdir. Üretilen kaynakların özensiz kullanılması ile ziyan edilmiştir. Diğer yandan işsizlik bilançosunun SSCB’de olmadığını kanıtlamak için fazla sayıda çalışan bulunmaktaydı. Dünya’da yaşanan gelişmelere kapalı olmuşlardır. Nedeni ise SSCB’nin kendi kudretini göstermek için ilim, bilim ve teknolojiden uzak durmuşlardır.  Böylelikle ekonomileri durma noktasına gelmiş ve aktivitesini kaybetmiştir.

Devletin gereksiz derecede ki askeri harcamaları ekonomiyi kötü sarsmıştır. Sovyetler Birliği’nin ekonomisinin yüzde % 20’si ordu için ayrılmıştır. Özellikle ABD ve SSCB arasında ki silah yarışı bu durumu tetiklemiştir. II. Dünya Savaşı esnasında üretilen silahların tüm dünyayı yok edebilecek derecede olduğu bilinmektedir.  ABD’den daha üstün olmak için birliğin ekonomisi, kaynağı, enerjisi ve bilim adamları sadece silah yapımında kullanılmış. Bu sebepten ötürü okullarda bilimsel dersler yerine mesleki eğitimler verilmiştir. İcra edilen bu muamele toplumun refahını düşürmüştür.

Halk dinini istediği gibi yaşayamamıştır. Basının kısıtlanması ve kültürel gelişmelere yeterli değerin verilmemesi de önemli etmenlerdendir. Basın-yayın devletin elinde ve emrindeydi. Radyo ve TV programları da dâhil haber ve yorumlar rejime göre tasarlanmıştır. SSCB’de halk sadece savaşlarda ülke askerlerinin yaşadığı olayların anlatıldığı belgeselleri izlemeye maruz bırakılmıştır. Kapalı kutu içerisinde ki halk dış dünyada ki yaşayışı ve kültürü merak etmiştir. Sosyalist düzen, insanlar ve dünya arasında bir perde görevi yapmıştır. 1985 senesinde Sovyetlerin başına geçen Gorbaçov, bu sorunların yüzeysel değil de kalıcı reformlarla çözüleceğini öne sürmüştür. Gorbaçov, Perestrioka (yeniden yapılanma) – Glastnost (açıklık)  ile iktisadi ve politik sistemi tekrar aktifleştirmeyi gaye edinmiştir. Birlik içerisinde ki problemleri bitirmek gerekçesiyle bu terimleri uygulamaya adım atsa da istediği gibi bir sonuç elde edememiştir.

1991 Yılı Halk Oylaması ve Siyasi Darbe

Sovyetler Birliğinin bütünlüğünün korunması için 17 Mart 1991 tarihinde halk oylaması yapılmıştır. SSCB’ye bağlı dokuz cumhuriyet katılmıştır. Gorbaçov, Kırım’a gittiği esnada meydana gelen darbe girişimi ile Sovyet iktidarı Gorbaçov’dan alınmak istenmiştir. Üç gün süren darbenin ardından Gorbaçov görevine geri dönmüştür. Darbeciler (Bakhananov, Valery Boldin, Oleg Shenin ve Savunma Bakanı Yardımcısı Valentin Varennikov) Kremlin’e gelerek, olağanüstü hal ilan etmesi gerektiğini belirtmişlerdir. Ülkede ki tüm basın yayın organları durdurulmuştur. SSCB Başkanı Boris Yeltsin şehre girdiği sırada tutsak edileceği planları arasında yer alsa da başarılı olamamışlardır. Darbeciler Ağustos’un 21. Günü tutuklandılar. SSCB’nin derin bir krizde olduğunu gören cumhuriyetler birer birer bağımsızlıklarını ilan etmeye başladılar, ilk olarak Baltık Ülkeleri (Letonya, Estonya, Litvanya) ve Gürcistan ilan etmiştir. Akabinde Ukrayna ve Moldova bağımsızlık bildirisi yayınlamıştır. 30 Ağustos da Kırgızistan bağımsızlığını ilan etmiştir. 31 Ağustos’ta Azerbaycan’da beyanname yayınlamış ve 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını duyurmuştur. 1 Eylül 1991’de Özbekistan, 27 Ekim 1991’de Türkmenistan, 16 Ekim 1991’de Kazakistan ve 9 Eylül 1991’de Tacikistan bağımsızlığını ilan etmiştir.

14 Kasım 1991 tarihinde sekiz devletin (Özbekistan, Rusya, Beyaz Rusya, Azerbaycan, Kırgızistan, Kazakistan, Tacikistan ve Türkmenistan) başkanları Bağımsız Devletler Topluluğu’nu oluşturmuşlardır. 8 Aralık 1991 tarihinde Rusya, Beyaz Rusya ve Ukrayna devlet başkanları Minsk Antlaşmasını imzalamışlardır. Bu antlaşma ile SSCB’nin varlığı resmi olarak son bulmuştur. 11 bağımsız devletin başkanları Kazakistan’ın Almatı Şehrinde toplandılar ve Aralık ayı sonunda (26 Aralık 1991) Sovyetler Birliğini dağıtma kararı alınmış ve Gorbaçov istifa etmiştir.

Bağımsız Türk Cumhuriyetleri

Azerbaycan’ın Bağımsızlığı

Azerbaycan 1991 yılı Ekiminin 18. günü Sovyetlerden ayrılmış ve bağımsızlığını ilan etmiştir. Başkenti Bakü’dür. Para birimi Azerbaycan Manatı’dır. Azerbaycan stratejik konumu itibariyle Rusya ve Batı devletleri arasında başarılı bir politika izlemiştir. Ancak bunun yanında iç sorunlarla da meşgul olmuştur. Dağlık Karabağ sorunu da buna dâhildir. 1980li yılların sonuna doğru Azerbaycan ve Ermenistan arasında başlayan hala devam eden bir meseledir. Azerbaycan’da ki halk cephesi Ebulfeyz Elçibey protestoları liderliğinde Milli Savunma Konseyi oluşturacağını duyurmuştur. Buna karşılık Rusya birlikleri Bakü’ye girmiş ve yüzlerce insan ölmüştür.

1992 yılında Bakü’de devlet darbesi oldu ve Başkan Ayaz Mutalibov devrilmiştir. Ebulfeyz Elçibey liderliğindeki halk cephesi iktidara gelmiştir. Lakin ülke içerisinde ki karışıklıklar bitmek bilmemiştir. Sonuçta Ulusal Konsey Elçbey’i görevden aldı ve Haydar Aliyev’e devredildi. 1993 yılında yapılan seçimlerde Aliyev, Cumhurbaşkanı olmuştur. Azerbaycan’ın mevcudiyetini ilk Türkiye tanımıştır. Haydar Aliyev’den sonra Azerbaycan Cumhurbaşkanı olarak İlham Aliyev seçilmiştir.

Kazakistan’ın Bağımsızlığı

22 Haziran 1989 tarihinde Komünist Parti Merkezi Komitesi, Kazakistan Komünist Partisi Merkezi 1. Sekreteri olarak Nur Sultan Nazarbayev seçilmiştir. 158 komite üyesinden 154’ü Nazarbayev’e oy vermiştir. Nazarbayev, Kazakistan içerisinde ki sorunları çözüme kavuşturmuş ve ülkenin kaynaklarının yeterli olduğunu kendini finanse edebileceğini belirtmiştir. 1991 sonbaharında Kazak SSR Başkanı Nur Sultan, 16 Ekim 1991 tarihinde tüm ülke vatandaşlarının oy kullanması kararı verildi. İlk seçimde bağımsızlık ve refah için oy kullanılmıştır. Ülkenin ilk kurucu Cumhurbaşkanı Nur Sultan Nazarbayev olmuştur. 10 Aralık günü Almatı’da Cumhurbaşkanı yemin etmiştir. 4 Haziran 1992 tarihinde bağımsız Kazakistan sembolleri onaylanmıştır. Mavi bayrak, güneş ışığı ve sanrak üzerine uçan kartal ve tulpar amblemleri yer almıştır. Kazakistan’ın varlığını ilk olarak Türkiye Cumhuriyeti tanımıştır.  1993 yılında BM’ye üye olmuştur. Para birimi Kazak Som’u dur. Başkenti Nur Sultan (Astana)’dır.

Kırgızistan’ın Bağımsızlığı

15 Arlık 1990 tarihinde hâkimiyetini, 30 Ağustos 1991 tarihinde de bağımsızlığını kazanmıştır. Bağımsızlığını ilan etmeden bir sene evvel Ekim 1990 ‘da Askar Akayev ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. Akayev, demokratik reformlar gerçekleştirerek, beynelmilel kuruluşlara üye olunmuş ve Kırgız Cumhuriyeti’nin demokratik bir devlet olması için fedakârlıklar yapmıştır. Ancak, Akayev iktidardaki 15 yılı boyunca nüfus artmamıştır. Akayev, 2005 yılında Hapishane Devrimcileri tarafından indirilmiş, yerine Kurmanbeg Bakıev geçmiştir. Bakıev, arkasında ki güvenlik güçlerini sağlamlaştırmış ve muhalefeti susturmuş hatta ortadan kaldırmıştır. Bir nevi Sovyet Sistemini devam ettirmiştir. Ülkede ki isyanların neticesinde istifa etmiştir. Almazbeg Atambayev, Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. Aralık 2017’de Saaranbay, Ekim 2020’de Ceenbekov seçilmiş ancak istifa etmiştir. Kırgızistan’ın bağımsızlığını ilk tanıyan devlet Türkiye olmuştur. İki devlet arasında eğitim, kültür ve siyasi olarak önemli gelişmeler yaşanmıştır. Para birimi Kırgız Som’u dur. Başkenti Bişkek’tir. Bağımsızlıktan bu yana resmi dili Kırgızca’dır.

Özbekistan’ın Bağımsızlığı

20. yüzyıl sonlarında iç kargaşa yaşayan SSCB’den birçok devlet bağımsızlığını ilan etmiştir. Özbekistan bağımsızlık bildirisini 20 Haziran 1990 tarihinde Özbek SSR beyannameyi kabul etmiştir. Özbekistan, evrensel insani değerler ve demokrasi ilkelerine dayalı uluslararası hukuk çerçevesine uygun olarak bağımsızlığını ilan etmiştir. Bağımsızlık çabalarının aktivasyonu 19-21 Ağustos 1991 tarihinde Sovyetlerde bir darbenin sonucunda iktidar çökmesi sonucunda Acil Durum Komitesi kurulmuştur. Bağımsızlık bildirisinde Özbek SSR Yüksek Sovyet’i “devlet inşası için tarihi deneyimi ve zengin kültürü ile her ulus kendi kaderini tayin etmelidir” yazılmıştır.

SSCB Başkanı Özbekistan Komünist Partisi Bakanlar Kurulu 21 Ağustos 1991 tarihinde toplanmışlardır. 25 Ağustos Özbek SSR Başkanı ülke tam bağımsızlığın temelini atan önemli kararı vermiştir. 31 Ağustos 1991’de düzenlenen oturumda konuşan Özbekistan 1. Kurucu Cumhurbaşkanı İslam Karimov, sosyo-politik olayları inceleyerek, Özbekistan’ın bağımsızlığını ilan etmiştir. 17 maddelik anayasa düzenlendi ve devletin temel özellikleri belirlenmiştir. Özbekistan’ın resmi bağımsızlık günü 1 Eylül 1991 olarak ilan edilmiştir. 8 Aralık 1992’de anayasaya 80 değişik madde eklenmiştir. İslam Karimov’un vefatı sonrasında, Shavkat Mirziyoyev Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. Para birimi Özbek Som’u dur. Başkenti Taşkent’tir. Bağımsızlığını ilk Türkiye Cumhuriyeti tanımıştır. 4 Mart 1992’de ilk diplomatik münasebetler başlamıştır.

Türkmenistan’ın Bağımsızlığı

Sovyetler Birliği’nin dağılması ile Türkmenistan Komünist Partisi başında Saparmurad Atayeviç Niyazov bulunuyordu. Niyazov, Türkmenistan aydınlarının yanında yer almış. Ayrıyeten Sovyet yönetimine karşı bir tavır sergilemiş Türkmen halkı savunmuştur. Birliğin Türkmenistan’a az miktarda gelir verdiği ve halkın fakirleştiğini belirtmiştir. Niyazov, Gorbaçov’un yeniden yapılanma sistemine dayanarak, Türkmen Dilini resmi dil haline getirmiştir. Böylelikle Saparmurad’ın popülaritesi artmıştır. 1990 yılında yapılan seçimde neredeyse tüm oyları almıştır. SSCB’nin kaos içerisinde olması onlara özgürlüğün yolunu açmıştır. Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığı halk oylamasına sunmuştur. 26 Ekim 1991 tarihinde ülkenin bağımsızlığını ilan etmiştir. Kurucu lider olması ve faaliyetlerinin neticesinde ona “Türkmenbaşı” unvanı verilmiştir. Devlet bağımsızlığını ilan ettiği yıllarda ekonomi büyük bir kriz içerisindedir. Bu kriz 1998 yılında aşılmış 2000’li yılların başında Türkmenistan ekonomisi yükselişe geçmiştir. 2006 yılında Niyazov’un vefat etmesinin ardından yerine Kurbankulu Berdimuhamedov Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. Bağımsızlığını ilk tanıyan Türkiye Cumhuriyeti olmuştur. Para birimi Türkmenistan Manat’ı dır. Başkenti Aşkabat’tır.

Kaynakça

ERGASHEV, Shuhrat – HOCAYEV, Bekzat – ABDULLAYEV, Jamsid, Jahon Tarixi 1991-2017, Turon-İqbol, Toşkent, 2017.

İSAKOV, K. A. – KENZHAEV, G. I., Oş Devlet Üniversitesi Kırgızistan Cumhuriyeti Eğitim Sanayi ve Bilim Bakanlığı, Scientific Journal, 2000.

HAYİT, Baymirza, Türkistan Devletlerinin Milli Mücadele Tarihi, TTK, Ankara, 2004.

KADİRKULOVA, G. K., Kazakistan Tarihi, Kazakistan Cumhuriyeti Eğitim ve Bilim Bakanlınlığı-Kazakistan Bilgi Teknolojisi ve Yönetim Enstitüsü, Almatı, 2005.

NAZARBAYEV, Nur Sultan, Kazakistan Bağımsızlık Dönemi, Astana, 2017.

SADİQOV, Ramin, Rus İhtilali’nin Azerbaycan’a Etkileri: Bağımsızlığa Giden Yol, Gazi Türkiyat, Ankara, 2015.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu