MakaleTürk Tarihi
Trend

Türkistan’da Çarlık Rusya ve İngiltere Rekabeti (XVIII. & XIX. Yüzyıllar)

“Türkistan”

Türkistan, jeopolitik ve tarihi konumu itibari ile oldukça ehemmiyetlidir. Güneyden Gürgân (İran) Irmağı, Horasan Dağları’ndan başlayarak, Pamir ve Hindikuş Dağları’nın sırtlarından Dunhuang Dağlarını, doğuda Şarkî Türkistan’dan Moğol Altaylarını, kuzeyde Oyrat Hanlığından, Aral Denizi ve İrtiş Irmağı’nın ayrımını, batıdan Bökey Orda’yı (Ural & Volga arasında yer alan Kazak Hanlığının kolu) ve Hazar Denizi’ni içerisine alan kesimdir. Türkistan, İran literatürlerinde Horasan’da yer alan Mezdura Geçidi’nin ve Kuhzar Mescidi’nin kuzey kısmı eski devirlerden bu yana “Türkistan” ismi ile telaffuz edilmiştir. Sasaniler (3. Pers İmparatorluğu) ve İslam fetihleri dönemlerinde “Türkistan” adının Maveraünnehir’in (günümüz Özbekistan) doğusunda bulunan dağlara ve kuzeyindeki devletlere, bugünkü Kazakistan ve Kırgızistan ülkelerine söylendiği belirtilmektedir. Buhara, Hive (Harezm), Hokand (Fergana Vadisi) ve Kazak Hanlıklarını içerisine alan coğrafyaya “Batı Türkistan”, Cungarya (Oyratlar), Kaşkarya ve tarihi ticaret yollarının bulunduğu bölgeye “Doğu Türkistan”, XVI. yüzyılda Özbek Hanlığı’nın kurulması ile Ceyhun Nehri’nin aşağısına “Güney Türkistan”, Estarabad ve Deregiz şehirlerini kapsayan kesime “İran Türkistanı” denilmiş ve dörde ayrılmıştır.

XIII. yüzyılda meydana gelen Moğol istilası esnasında Türkistan zor zamanlar geçirmiştir. Moğol ve Türk unsurlardan devletin çekirdeğini oluşturduktan sonra yayılmaya başlayan ve bütün kabileleri bir araya getirmeyi başaran Cengiz Han, 1220 – 1225 senelerinde Batı ve Doğu Türkistan’da Karahanlılar ve Harezmşahlıların topraklarını ele geçirmiştir. Cengiz Han’ın vefatı ile imparatorluğu dörde taksim edilmiş ve Doğu-Batı Türkistan, Maveraünnehir ve Afganistan’ın bir kısmı üzerinde egemenliğini Çağatay Ulusu devam ettirmiştir. Çağatay Hanlığı’nda iç karışıklıkların yaşandığı süre zarfında Emir Timur, bölgeye egemenliğini kabul ettirmiştir.

Taht mücadelelerinin baş gösterdiği Altın Orda Devleti’nden kaçarak Timurlular Devleti’ne sığınan ve Emir Timur’un menfaatleri doğrultusunda himayesi altına aldığı Toktamış Han’ın, Timurlular Devleti’nin topraklarına yağma seferleri düzenlemesi onun sonunu hazırlamıştır. Emir Timur, Rus Knezlikleri ile tampon bölge olan Ak Orda’yı hâkimiyeti altına almışsa da bu durum ilerleyen yıllarda Türkistan toprakları için büyük problemler yaratacaktı. Timurlular Devleti’nin şehzadeleri arasında yaşanan taht anlaşmazlıkları ülke içerisindeki ekonomik ve sosyal faaliyetlerin duraklamasına sebebiyet vermiştir. Bölgede irili ufaklı topluluklar otorite boşluğunu fırsat bilip hâkimiyet kurmaya çalışmışlardır. Özbekler de bunlardan biri olmuştur. Moğol soyundan geldiği belirtilen Özbek aşiretinin reisi Muhammed Şeybanî Han hâkimiyeti zayıf olan Timurluların nüfuzuna son vermek istemiştir. Ruslar, Türkistan’a gelene kadar varlıklarını devam ettirmiş olan Buhara, Hive ve Hokand Hanlıklarının temeli böylelikle oluşturulmuştur.

“Büyük Oyun” zamanlarından bir karikatür.

Hanlıkların kuruluşu gerçekleştiği esnada Avrupa ülkeleri için yeni bir dönem başlamıştır. Bu dönemde yeni kıtaların keşfedilmesi, pusulanın bulunması, dini reformlarında yanı sıra daha birçok alanda yenilenme yaşanmıştır. Önemli araç-gereçlerin icat edilmesiyle de teknoloji alanında ki yeni gelişmeleri beraberinde getirmiştir. Sanayi Devrimi’nin getirdiği teknoloji ile insan gücüne duyulan ihtiyaç azalmıştır. İnsan hayatını kolaylaştıran bu makinelerin ortaya çıkmasıyla sanayisini tamamlayan birkaç Avrupa ülkesi, keşfedilen yeni kıtalarda hammadde ve pazar arayışına girişmişlerdir. Sanayisini diğer ülkelere göre biraz geç tamamlayan Rusya ise arayışlarının sonucunda, siyasi, ekonomik ve askeri açıdan önemli olan Türkistan’a yönelmiştir. XVII. asırda Ruslar, bilhassa Hive Hanlığını, Hindistan’a ulaşma yolunda önemli stratejik bir bölge olarak görmüşlerdir. Çarlık Rusya’nın yönelimi İngiltere’nin sömürgelerinin tehlikede olduğunun göstergesidir. İki devlet arasında teşekkül eden rekabet, Türkistan’ın Ruslar tarafından işgalini durduramamıştır. Çarlık Rusya ve İngiltere’nin Türkistan’da ki çekişmeleri o coğrafya halkının sosyal, kültürel ve siyasi oluşumlarını etkide bıraktığı söylenilebilir.

Çarlık Rusya ve İngiltere’nin Türkistan Politikaları

Sanayisini geç tamamlayan Çarlık Rusya Hükümeti’nin Çar I. Petro döneminden bu yana devlet politikası haline gelen Türkistan’ı egemenlikleri altına almalarının oldukça ehemmiyetli sebepleri bulunmaktadır. Öncelikle yeni ticaret yolları bulunmadan evvel kullanılan İpek Ticaret Yolu’nun Türkistan’dan geçmesi birincil sebepler arasındadır. Ayrıca Hazar Denizi ve Hive Hanlığı taraflarına yakın olduğu bilinen bölgede varsayılan altın-gümüş madenlerinin Çarlık Rusya’ya geçecek olması ekonomilerini güçlendirmeleri yolunda büyük çıkış olarak görmüşlerdir. İlaveten kendisini varisi olarak gördüğü ve Hristiyanlığın Ortodoks mezhebine mensup Bizans İmparatorluğu’nu Türkistan topraklarında yeniden canlandırmak istemiştir. Çarlık Rusya’nın Türkistan’a yönelmesinde ki mühim etmenlerden bir başka gerekçe İngiltere’nin Hindistan’daki eylemleri olmuştur. 

Çarlık Rusya’nın, Türkistan’da yayılmasının Altın Orda’nın ortadan kalkması ile başladığı söylenilebilir. Bu yolda ilk başarılarını 1552 yılında Kazak Hanlığına saldırıları ile elde etmişlerdir. İtil ve çevresini işgal etmelerinin neticesinde de ticari ve taktiksel açıdan üstünlük sağlamışlardır. Astrahan Hanlığını ve daha sonra Sibir Hanlığı zapt edilmiştir. Çarlık Rusya’nın, Maveraünnehir’de ki Türkistan Hanlıklarına yönünü çevirdiği esnada üç hanlık (Hive, Buhara & Hokand) arasında baş gösteren hâkimiyet mücadelelerinden ötürü oluşan otorite boşluğu yaşanmaktaydı. Bölgede ki siyasi boşluk gayelerine ulaşmalarında gayet cazibeli bir etmendi. Rus Çarı I. Petro, hususiyetle Hive Hanlığı üzerine neden askeri bir heyet göndermiştir? Soru hakkında birçok rivayet vardır. Bunlardan ilkine göre 1713’te Astrahan’a gelen Türkmen tüccarı Hoca Nefes, Rus Çarı I. Petro’ya; Hazar Denizi’nin Ceyhun Nehri’nin aşağı mecrasında ve Yarkent civarlarında zengin altın kaynaklarının varlığından söz etmiştir. Rusya, istiladan önce bölgeyi keşfetmek amacı ile askeri keşif kolları göndermiştir. Rusya, saldırıyı aniden gerçekleştiremeyeceği için ticari ilişkiler ve anlaşma yoluyla ele geçirilmesini kararlaştırmıştır.

Aleksandr Bekovich Çerkasskiy, Prens Samanov ve beraberlerindeki heyet Hive Hanlığının bulunduğu bölgeyi incelemeleri için görevlendirilmişlerdir. 1717 senesinde gerçekleşen ilk saldırı girişiminde Aleksandr Bekovich Çerkasskiy, Prens Samanov’un heyeti ve askerleri, Hiveliler tarafından ağır hezimete uğramışlardır. Bu yenilginin neticesinde iki devlet arasında münasebetler bozulmuştur. Geçen süre zarfında Ruslar, 1718’de Semipalatinsk, 1720’de Pavlador, 1731’de İlek, 1735’de Orsk, 1743’de Orenburg ve 1752 yılında Petravlosk Kasabalarında askeri üsler kurmuşlardır. 1839 yılında Hive’ye tekrar bir saldırı girişimi başlatmışlardır. Çarlık Rusya Hükümeti, büyük mücadelelerinin sonucunda 1868 yılında Buhara Emirliğine, 1873’de Hive Hanlığına ve 1876’da Hokand Hanlığına son vermiştir. Çarlık Rusya Hükümeti, yalnızca Türkistan bölgesine hükmetmek istememiştir ve I. Petro’dan beri İngiliz sömürgesi Hindistan üzerinde de söz sahibi olmak istemiştir. Farklı ülkeler ABD’nin Kızılderililer için uyguladığı manifest destiny politikası gibi Çarlık Rusya’nın da Türkistan ve Afganistan halkının vahşiliklerini kontrol altına almak amacı ile böyle bir mücadeleye giriştiklerini belirtmişlerdir.

Hindistan yer altı ve üstü zenginlikleri ile insanlık tarihi süresince gerek en eski uygarlıkların gerekse sömürge imparatorluklarının dikkatlerini celp etmiştir. Hindistan’ın batısında yer alan limanlar sayesinde Avrupa ile ticari faaliyetlerde bulunulmuştur. Doğu da ipekler, baharatlar ve değerli taşların yer alması Batılı devletlerin ticaretleri açısından kârlı olduğu aşikârdır. Hususiyetle XVI. yüzyılın son yıllarında İngiltere, Çarlık Rusya Hükümeti vasıtasıyla Hindistan’a yol açma düşüncesi ile hareket ederek, Rusya-Hindistan şirketini kurmuştur. Lakin Kraliçe Elizabeth’in yönetimi esnasında Rusya-Hindistan Şirketi’nin icraatları feshedilmiş ve ticari üstünlükler getirecek olan Doğu Hindistan Şirketi kurulmuştur. Kurulan bu şirket İngiliz sömürgeciliği için ciddi bir adım olmuştur.

İngiltere’nin Asya ve Amerika’da ki sömürge çalışmalarının öncelikli amacı ekonomi ve ticaret olmuşsa da ilerleyen yıllarda misyonerlik faaliyetlerine de başlamışlardır. Ayrıca bölgede ki Babür İmparatorluğu’nun hâkimiyetinin zayıflaması sonrasında ticari ve siyasi süreçte şirketin kudreti artmıştır. XVIII. yüzyılın son yıllarında Babür İmparatorluğu’nun yıkılmasının sonucunda tamamen Doğu Hindistan Şirketi’nin egemenliğine girmiştir. İngiltere’nin doğudaki odağı ya da muhafaza noktası olarak bilinen Hindistan’ın, dışarıdan gelebilecek saldırılara karşı savunulması gerekmekteydi. Çünkü Hindistan sadece İngiltere tarafından değil diğer devletler tarafından da sömürgeleştirilmek istenmiştir. Bilhassa Çarlık Rusya Hükümeti’nin, Türkistan’da ki kural tanımaz ilerleyişi İngiltere açısından da büyük tehdit oluşturmaktaydı. XIX. yüzyılda siyasi, ekonomik ve sanayi alanında İngiltere’nin mühim müessesesi olan Hindistan, modern kurallara göre nizam verilmiştir.

İngiliz Hindistan’ı Haritası (1909)

Çarlık Rusya ve İngiltere’nin Türkistan Toprakları Üzerindeki Rekabetleri

XVIII. yüzyılın son çeyreğine tekabül eden yıllarda Hindistan’da iç çekişmeler yaşanmaya başlamış ve dış dünyaya karşı savunmasız hale gelmiştir. Çarlık Rusya, askeri müfrezelerini Buhara Emirliği’nin üzerine göndermesi üzerine Kazakların reaksiyonları ile karşılaşmış ve geri çekmek mecburiyetinde kalmışlardır. Rusların bu ilerlemelerine karşın İngiltere, Hindistan sömürgelerinin savunulması için ehemmiyetli ve büyük oyunun bileşeni olan İran ile 1809-1914 yıllarında iki anlaşma yapmıştır. Aynı zamanda Kafkasya ve İran üzerinde de nüfuzunu belli etmek isteyen Çarlık Rusya, İran ile 1813’te Gülistan ve 1826’da Türkmençay Anlaşmalarını gerçekleştirerek bir nevi emellerine ulaşmıştır. Çarlık Rusya’nın provokasyonları ile İran, Herat ve Merv’i işgal girişiminde bulunmuştur. Bu teşebbüsün sonrasında İngiltere Hindistan’ı savunmak için karargâhını Afganistan’a taşımıştır. Çarlık Rusya ile yakın münasebetlerinden ötürü İngiltere’nin artık İran üzerinde etkisinin kalmadığı aşikârdır. Lakin İngiltere, bozulan dengeyi koruyabilmek için İran ile dostluk ve ticaret anlaşması imzalamıştır.

Rus Dışişleri Bakanlığı Asya Komitesi’nin talimatları ile Türkistan Hanlıklarına yönelik ticaretin incelenmesi için bir ticaret şirketi kurulması kararlaştırılmıştır. Bu gelişmelerle birlikte İngiltere, Hindistan’ın kuzeyinde yer alan Batı Türkistan Hanlıklarını, İran ve Afganistan’ı daha iyi tanıyabilmek ve münasebetleri kuvvetlendirmek hasebi ile Hive’ye Subay James Abbott’ı, Campbell Shakespeare’i, Aleksander Burnes’ı ve Arthur Conolly’i göndermiştir. Çarlık Rusya ise Hazar Denizi, Sibirya ve Ural’a kadar otoritesini kabul ettirmeye çalışıyordu. Diğer yandan 1833 senesi baharında Çarlık Rusya müttefiki İran hükümdarı Muhammed Şah, Rusya elçisi ile ablukayı yönetmek için Afganistan Herat’a gitmiştir.

Türkistan’da ki Çarlık Rusya ve İngiltere’nin çekişmeleri Londra ile St. Petersburg’un diplomasisini de etkilemiştir. Rusların kışkırtmaları ile Hindistan’ın doğusuna yürüyen İranlıları alıkoyan İngiltere, Afganistan’ın haricinde Türkistan Hanlıklarını da Rus saldırılarından korumaya gayret göstermiştir.  Aynı yıl Hive Hanlığında esir olarak tutulan Rus halkının kurtarılması amacıyla Çarlık Rusya’nın yetkilileri hummalı bir şekilde mücadele etmişlerdir. Çarlık Rusya’nın Afganistan’da söz sahibi olmasını istemeyen İngiltere, Türkistan Hanlıklarına elçi göndererek, esir ticaretinden vazgeçirmeyi hedeflemişlerdir.

Buhara Emirliğine ulaşan Albay Charles Stoddart, Rus esirlerin serbest bırakılmasını istemesinin yanı sıra herhangi bir saldırı esnasında yardımcı olabileceklerinin de sözünü vermiştir. Lakin karşılıklı görüşmeler istenildiği gibi gitmemiş ve Stoddart’ı casus olması gerekçesi ile hapsetmişlerdir. XIX. yüzyılın ilk yarısının son yıllarında Kafkasya’da büyük oranda söz sahibi olan Çarlık Rusya, aynı şekilde Aral Denizi ve çevresinde de muvaffak olmayı hedeflemiştir. 1853-1856 yılında gerçekleşen Kırım Savaş’ı İngiltere ve Çarlık Rusya’nın rekabetinin dönüm noktası olmuştur. Kırım Savaşı sonrasında Çarlık Rusya ve ABD arasında pozitif gelişmeler yaşanmıştır. Kuzey Amerika’da yaşanan iç savaşta Çarlık Rusya yanında yer almış fakat İngiltere, tarafsız kalmışsa da gizliden güneyi desteklemiş ve ABD’yi zayıflatmayı hedeflemiştir. Diğer taraftan Albay Nikolay Pavloviç İgnatyev, Hive Hanlığı ve Buhara Emirliğini birbirlerine karşı doldurmakla birlikte Rus egemenliğine girmeleri gerektiğini bildirmiştir.

V. Vereshchagin. 
Casus, 1878-1879

Türkistan Hanlıklarına karşı yapılan yürüyüşlerde kimi zaman başarılı olan Çarlık Rusya 1865 yılında Taşkent’i, 1866’da Buhara Emirliğini, 1873’de Hive Hanlığını ve 1876’da Hokand Hanlığını hâkimiyeti altına almıştır. ABD menşeli Herald Tribüne Gazetesi yazarı Mc Gahan, Çarlık Rusya’nın İngiltere’nin Hindistan’daki emellerine yönelik Hive’nin konumunun mühim olduğunun dikkatini çekmiştir. 1873 yılında İngiltere ve –Çarlık Rusya arasında imzanan anlaşmaya göre Türkistan Hanlıkları ile Afganistan arasındaki hudutla ilgili İngilizlerin talepleri tatmin etmişse de İran ile Türkistan Hanlıkları arasında meydana gelen problem çözülemedi. Çarlık Rusya, Afganistan’ın İngiliz nüfuz alanı içinde olduğunu kabul etti. Bundan sonra atılacak adım, Çarlık Rusya’nın, kendisine düşman Türkmen kabilelerinin görünüşte kontrol altında tuttukları Hazar’ın doğusundaki bölgeyi güvenli hale getirilmesi gerekiyordu. I. İngiliz-Afgan Savaşı (1838-1842) İngilizlerin sert yenilgisi ile sonuçlanmıştı. İki safhada gerçekleşen II. İngiliz-Afgan Savaşı (1878-1880) sonrasında İngilizler Afganistan’ın dış işlerinde söz söyleme hakkını elde etmişlerdir. İngiltere’nin Afganistan’ı kontrol altına alması, Çarlık Rusya’nın telaşlanmasına sebep olmuştur. Rusya, bu durumu telafi etmek için Türkmenistan’ı işgal etmeye karar vermiştir.

Çarlık Rusya, aslında İngiltere’nin Afganistan’daki hâkimiyetinden ziyade Rus işgaline karşı isyan eden Türkmen kabileleri yüzünden istekleri doğrultusunda hareket edemiyorlardı ve bu yüzden kontrol altına almak istemiştir. Göktepe müstahkemini sürekli ateş altında tutmaları ile Türkmen kabilelerinin büyük kayıplar vermesi ile sonuçlanmıştır. Türkmenistan’ın Çarlık Rusya tarafından alınmasının neticesinde Hazar Denizi’nin doğu kesiminde bulunan şehir ve yollar kontrolleri altına girmiştir. Akabinde Çarlık Rusya Aşkabat’tan sonra 1884 yılında Merv’i aldılar. General Alihanov Avarskii yönetiminde ki Rus müfrezesinin Herat, yakınlarında yer alan Türkmenlerin yaşadığı Pence’yi işgal etmesine karşılık Afgan birlikleri savunmaya geçmişlerdir. Rus askerleri Pence’de ki Türkmenlerin Hive ve Merv’e tabii olduklarını ve Çarlık Rusya idaresi altında olmaları gerektiğini belirtmişlerdir. 22 Temmuz 1887 tarihinde İngiltere ve Çarlık Rusya arasında yapılan anlaşmada Afganistan’ın kuzeyi Rusların nüfuzuna girmiştir. 1896 yılında İngiltere-Rusya hudut komitesi Rusya Türkistan’ı ile İngiliz Hindistan’ı arasında bir tampon bölge oluşturulmuş ve iki devlet arasındaki rekabet son bulmuştur. Büyük oyun, sınırı belli olmayan çekişmelerden ötürü tüm Avrupa ve Asya’yı yarım yüzyıl stres içerisinde bırakmıştır.

Kaynakça

А. Р. ФОФАНОВА, (2019), Сша И Русско-Английское Соперничество В Центральной Азии Во Второй Половине Xıx Века, (Центральная Азия на перекрестке европейских и азиатских политических интересов: XVIII–XIX вв.), Алма-Ата.

Aysel ERDOĞAN, (2017), Xıx. Yüzyılda İngiltere’nin Türkistan (0rta Asya) Politikası (İngiliz Kaynaklarına Göre), Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı (Doktora Tezi).

Baymirza, HAYİT, (2004), Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu, Ankara.

Halil ÇETİN, (2000),1863-1873 Döneminde Orta Asya’da Rus-İngiliz Rekabeti, Bilig.

Hayri, ÇAPRAZ, (2011), Çarlık Rusya’nın Türkistan’da Hâkimiyet Kurması, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Isparta.

Kadriye TOPAL, (2014), 19. Yüzyılda İngiltere’nin Türkistan Siyaseti, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı (Doktora Tezi).

Mc. GAHAN,(1874), Campaining On The Oxus And The Fall Of Khiva, Sampson Low, Marston, Low And Searle Crown Burdings, 188 Fleet Street, London.

Михаил Африканович ТЕРЕНТЬЕВ, (2010) Xivinsky Poxody Русская Армия, MOCKBA.

Mehmet, SARAY, (2011), Türkistan’da Rus-İngiliz Rekabeti, Tarih Dergisi.

Memet, YETİŞGİN, (2007), The Anglo-Russian Rivalry, Russia’s Annexation of Merv and the Consequences of the Annexation on Turkmens,  Ahmet Yesevi University Board of Trustees.

Togan, A. Z. V. (1981), Umumi Türk Tarihine Giriş, Enderun Kitabevi, İstanbul.

Togan, A. Z. V. (1942-1947), Bugünkü Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi (Batı-Kuzey Türkistan), İbrahim Horoz ve Güven Basımevleri, İstanbul.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu