Türk Tarihi

Türkistan’da Yeni Düzen: Ceditçilik ve Genç Hiveliler

Ceditçilik; kelime anlamı olarak yenilenme, yenileniş manasına gelmektedir. Cedidizm, Batı Dünyasında meydana gelen Aydınlanma düşüncesinin bir nevi İslam dünyasında ki yansımasıdır. 19. yüzyılın sonlarına doğru Rusya Müslümanları arasında ortaya çıkan değişim ile birlikte halka medreseler, camiiler ve mekteplerde okuma-yazma öğretilmeye başlanmıştır. Bu düşüncenin en büyük temsilcisi ve öncüsü Gaspıralı İsmail’dir. İsmail Gaspıralı, eğitim aldığı dönemde Liberalizm, Sosyalizm ve İstanbul’da faaliyet gösteren Genç Osmanlılardan etkilenmiştir. Türkistan’da Ceditçili’ğin yayılması İsmail Gaspıralı’nın “Tercüman Gazetesi”, Kazan ve Azerbaycan’da ki Ceditçilerin hareketlerinden etkilenmişlerdir. [1] 

Türkistan’da Ceditçilik Hareketleri 

Cedidizm’in Türkistan’daki ana düşüncesi, ortaçağ yaşayışını, feodalliği, geri kalmışlığı ortadan kaldırmak amacı ile modern bir kalkınma yoluna girilmiştir. Anayasal, parlamento ve başkanlık tarzında refah bir toplum oluşturulması hedeflenmiştir. Türkistan’da ceditçilik üç aşamada gerçekleşmiştir. Eğitim, sanat ve basın yolu ile. 19. yüzyıl sonları 20. yüzyıl başlarında sosyal kültürel yaşama baktığımızda aydınlanma ideolojisini, demokratik ve milli vatanperver hareketin içeriğini görebiliriz. Bilime, özgür konuşma ve özgür düşünceye önem vermişlerdir. 19. yüzyılın son yıllarında yerel düşünürler, halkın aydınlanması milli bilincin uyanması ve milli devletleri yeniden inşa etmek, Türk Dili birliğini gerçekleştirmek, dini ve manevi değerler güçlendirilmek istenmiştir.[2]

Ulusal kurtuluş ideolojisi sömürgecilik karışıtı aydınlanma fikirleri yerel halk arasında yayılmaya başlamıştır. Yeni eğitim merkezleri, okullar ve yapılan kültürel propagandalar ile ceditçilik hareketi gün geçtikçe genişlemeye başlamıştır. Buhara’da Ceditçilik Hareketleri, mahalli etkenler, Rusya Müslümanları ve İslam’ın etkilerinin sonucunda Feyzullah Hocayev, Osman Hoca (Kocaoğlu) gibi isimlerin liderliğinde üç aşamada gerçekleşmiştir. Geleneksel sosyal ve ekonomik yapının yenilenmesi, sömürgeden kurtulmak için milli bağımsızlık hareketleri ve Sosyalist düşünce ve eğitim dönemi olarak dönemlere ayrılmıştır.[3] 1910 yılında Taşkent’te sekiz tane Rus okuluna karşılık 16 tane Usul-i Cedit okulu etkin olmuştur.[4] Bir yıl sonra Hokand’da bulunan Rusların okullarına karşılık sekiz tane ceditçiler okul kurmuşlardır. 20. yüzyılın ilk çeyreğinden sonraki yıllarda formel bir varlıkları olmamıştır. Rusya’da Josef Stalin’in hakim olmaya başladığı yıllarda etkinliklerini tamamen yitirmişlerdir.

Hokand’da (Fergana) Sovyet Karşıtı faaliyet gösteren ceditçiler, Tarih Müzesi Taşkent, 21.09.2019.

Hive’de Ceditçilik 

20. yüzyılın ilk yıllarında Hive’de etkinlik gösteren Ceditçilik Hareketi, şehir içerisinde yaşayan burjuvazi sistemine boyun eğdirmiştir. Bunun en önemli nedeni ise diğer Türkistan şehirlerine nazaran Hive’deki üst mevkilerde yer alan kişilerin bu hareketi desteklemesidir. Özellikle hanın baş veziri Akbar İslam Hoca, Genç Hivelilerin söz sahibi olmasında etkili olmuştur. Genç Hiveliler yönetiminin sol kısmını oluşturan Akbar İslam Hoca, bir reform programı uygulamıştır. Hanlık içerisinde görevli olan çalışanların paralarını devletin ödemesi ve su kullanımını devlet karşılayacak gibi maddeleri eklemiştir. Babahan Salimov bağımsızlık ve kalkınma mücadelesini gizli gizli yürütmeye çalışmıştır. Babahan Salimov Genç Hiveliler Partisi’nin de kurucuları arasında yer almıştır. 10 kasım 1904 yılında Kazan’daki Muhammediye Medresesi mezunu Hüseyin Hoca liderliğinde Hive de bir cedit okulu ve Ürgenç’de bir kız okulu açılmıştır.[5] Dönemin Han’ı İsfendiyar Han, bu harekete destek vermiştir. Lakin Han ne kadar destek verse de Ceditçiler bu yönetim tarzına tepkililerdir. 1914 yılında Genç Hiveliler Hareketi ideolojik ve siyasi oluşumunu güçlendirdi. Palvanniyaz Hacı Yusupov, Jumaniyaz Sultanmuradov gibi önemli kişiler politik oluşumun içerisinde yer almışlardır. I. Cihan Harbi öncesinde Çarlık Rusya Hükümeti, yönetime zarar verdikleri gerekçesi ile bir çok ceditçi hocayı tutuklatmıştır. Dünya Savaşı esnasında ihtilalle hakimiyeti ele geçiren Bolşevikler, baskıcı bir yönetim tarzı benimsemişlerdir. Genç Hiveliler bu durumdan çekindikleri ve otoriter rejimden zarar görmemek için devrimci olmuşlardır.

1918 yılında Genç Hiveliler, Hive Devrimci Partisi olarak politik hayata adım atmışlardır. Hive Devrimci Partisi kurulduktan sonra 14 maddelik bir manifesto hazırlamışlardır. Ceditçilik ideolojik düşünceden çıkıp politik bir kavramla yola devam etmiştir. Genç Hivelileri destekleyen İsfendiyar Han hanlık içerisinde 30 kişiden oluşan bir meclis açmalarına izin vermiştir.[6] Bu meclise Yaş Hivelilerden toplam on yedi kişi katılmıştır. Meclis hanlıkta yenileşme için çaba harcadığı esnada Türkmen-Özbek halk arasında meydana gelen sıkıntıları fırsat bilerek, hanlık aleyhinde propangandalarından haberdar olan İsfendiyar Han meclisi kapattırmıştır. Cüneyt Han’ın teşviki ile birçok ceditçi tutuklanmış, ve sürgün edilmiştir. İçerisinde yaşanan kargaşalar nedeni ile hanlık tamamen dağılmaya yüz tutmuştur. İsfendiyar Han’ın vefat etmesinin sonucunda Hive’de resmi hakimiyet Abdullah Han’da olsa bile Cüneyt Han daha fazla söz sahibi olmuştur. Rus yöneticilerin yönlendirmesiyle Abdullah Han, Hive yönetiminden çekilmiştir. Hive Hanlığı tamamen dağılmış ve 21 nisan 1920 yılında Harezm Halk Kurultayı’nda alınan karar ile Rusların idaresinde Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti olarak kurulmuştur. Yeni kurulmuş bu devlet 4 yıl yaşayabilmiştir. İlerleyen yıllarda bu Türkistan Devletleri Sovyetleştirme siyasetleri ile mücadele etmişlerdir. Meydana gelen olayların sonucunda Türkistan Türklerinin bağımsızlık mücadelesine destek veren Bolşevik rejiminin liderleri tarafından bir çok ceditçi kurşuna dizdirilmiştir. Abdülhamit Çolpan, Sultan Galiev, Münevver Kari, Feyzullah Hocayev, Abdurrauf Fıtrat, Abdurraşid Hanov gibi önemli kişiler idam edilmiştir.

Harezm Halk Kurultayı, 1920, Tarih Müzesi Taşkent, 21.09.2019.

Yaş Hiveliler Hareketi öncüleri Palvanniyaz Hacı Yusupov, Babahan Salimov ve Harezm Halk Cumhuriyeti Rehberleri, 1920, Tarih Müzesi Taşkent, 21.09.2019.

Kaynakça

[1] AKYOL, Taha, “Cedidçilik” Türk Dünyası İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV Yayınları,1993) 7/211-213.

[2] ULAŞHEVA, Nigora, Jadidchilarning Marifatparvarlık Harakatlari va Ularning Halk Manaviyotining Yuksaltilishi, Oz’R Oliy va Orta Maxsus Talım Vazırlıgı Qarşı Muhandıslıq va Iqtisodiyat İnstituti, Toşkent, 2013.

[3] ERŞAHİN, Seyfettin, Buhara’ da Cedidcilik-Eğitim Islahatı Tartışmaları v~ Abdurrauf Fıtrat (XX. Yüzyıl Başları), Dini Araştırmalar İSAM, s. 218-219, C.1, İstanbul,  1999.

[4] HATUNOĞLU, Nurettin, Buhara’daki Ceditçilik Hareketi ve Yaş Buharalılar Hareketi, SÜTAD, s. 6, 2015.

[5] ALLANAZAROV, Feruzbek, Oliy va Orta Maxsus Talım Vazırlıgı Al Horazmiy Nomidagi Ürganj Davlat Universiteti Tarix Fakulteti, Urganj, s.33, 2015.

[6] HATUNOĞLU, Nurettin, Yaş Hiveliler Hareketi ve Hive Hanlığındaki Siyasi Gelişmeler, Belleten Dergisi,  C.2XXIX: s. 728, 2015.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu