Türk Tarihi

Türkmen Kabilelerinin Bağımsızlık Mücadelesi: Göktepe Savaşları

Göktepe Savaşları, Türkmenistan tarihi için önemli bir dönüm noktasıdır. Türkmenler, Hive Hanlığı ve Buhara Emirliği’nin hâkimiyetleri altında yaşamlarını idame ettirmişlerdir. Çarlık Rusya Hükümeti’nin Hive’ye saldırısı esnasında mücadele edenler arasında Türkmen Kabileleri de bulunuyordu. Hür yaşamları açısından Rusların onlar için bir tehdit oluşturdukları da söylenilebilir. Rusların, İran hudutlarına erişebilmelerine mani olan Türkmen Kabilelerini aşmaları icap etmiştir. İlaveten Türkmenler tarafından alıkonulan ve Hive Hanlığı’nda ki köle pazarlarında satılan Fars (İranlı) esirlerin, esaretlerinden kurtulabilmeleri için Rus-Türkmen Savaşı, İran açısından da ehemmiyetlidir. Çarlık Rusya ve İran arasında ki münasebetlerde karşılıklı menfaatler ön planda yer almıştır. Buna karşın Rusya, Türkmen yürüyüşü sırasında müşkül durumla karşı karşıya kaldığında İran’dan yardım isteyebilecekti.

“Halk Hakydasy” Yadygarlıkler Toplumyndaky “Watan Mukaddeslıgı” Muzeyı / Türkmenistan.

Rus idareciler, Türkmen halkı hemen etki altına alamayacaklarını bildikleri için kabile yöneticilerine türlü armağanlar göndermişlerdir. 1873 Hive işgalinden bir yıl sonra teşekkül eden ilk Rus-Türkmen Muharebesi, 1874 senesinde Çarlık Rusya askerlerinin üstün teknolojili silahlarına karşı gerçekleşmiştir. Türkmen askerlerinin etkili müdafaaları ile Rus askerlerin geri çekilmeleri sağlanmıştır. Yomut, Teke, Akhal, Çavdar, Salur gibi Türkmen Kabileleri birleşerek, Çarlık Rusya askerlerine karşı  saldırılarda bulunmuşlardır. 1877-1878 senelerinde Çarlık Rusya, Osmanlı İmparatorluğu ile savaş halinde (93 Harbi) olduğu için Türkmenlerin bir araya gelmelerine karşı koyamamıştır. Etrek Suyu yakınlarına Göktepe Kalesi’ni inşa etmişlerdir.

General Lazarov ve General Lomakin liderliğinde ki 11.000 kişilik askeri müfreze ile Etrek üzerinden Akhal Teke’ye doğru yol aldıkları sırada, Türkmen birlikleri de tam tekmil hazırlıklarını bitirmişlerdir. General Lomakin, Türkmen askerlerin komutanı olarak bilinen Nurverdi Han’a elçi göndermiş ve Rus egemenliğine girmelerini istediklerini belirtmiştir. 1879 yılında yaşanan muharebede Türkmen birlikleri, Rus müfrezelerine karşı zafer elde etmişlerdir. Hazar taraflarında ki Rus askerlerine karşı ani hücumlarda bulunmuşlardır. Türkmen Kabilelerinin komutanı Nurverdi Han, Rus askerlerine karşı direnebilecekleri nitelikli silahlarının olmadığını zikretmiştir.

Hive Türkmenleri.

Bazı Türkmenler, güçleri bitene kadar mücadele edeceklerini ve yurtlarını koruyacaklarını belirtseler de, bu kararı onaylamayanlar da olmuştur. Türkmen birlikleri ateşli silahların mevcudiyetini artırmalarının akabinde, yeni kaleler kurmuşlar ve olan hisarları da düzenlemişlerdir. Çarlık Rusya birliklerine karşı eksiksiz hazırlıklar yapmışlardır. Nurverdi Han, Göktepe taraflarında ki Dengil Tepe Kalesi’nin güçlendirilmesini ve Rus müfrezelerinin o taraflara çekilmeleri gerektiğini düşünmüştür. Rus askerleri, Akhal ve Teke mıntıkalarına gerçekleştirdikleri yürüyüşlerde muvaffakiyet sağlayamamışlardır. Bu başarısızlık Çarlık Rusya’nın Türkistan’da ki reaksiyonunu olumsuz yönde etkilemiştir.

Rus müfrezelerinin, Türkmen birliklerine karşı aldığı mağlubiyet Çarlık Rusya Yönetimi tarafından hoş görülmemiştir. Göktepe’de ikinci bir işgal sebebi ile 1879 yılında Rus askerleri, General Lomakin’in komutanlığında harekata başlamışlardır. Türkmen birliklerinin komutanı Nurverdi Han’ın vefat etmesi ile Tıkma Serdar komutan olarak askerlerin başına geçmiştir. Mücadeleler esnasında Rus müfrezelerinde iktisadi ve yiyecek açısından sorunlar baş göstermiştir. Erzak için ortak çıkarları bulunan İran’dan destek talebinde bulunmuşlardır. 6 Temmuz 1880 tarihinde Rus birlikleri Egen Batur Hisarına doğru saldırılarda bulunmuşlarsa da emellerine erişememişlerdir. Türkmen kabileleri topraklarını korumaya çalışmışlardır. Türkmen birlikleri de bir yandan Rus askerlerine karşı taarruzlarda bulunmuşlardır. Ruslar, 1881 yılı Ocak ayının sekizinci günü Türkmenlerin hisarlarına toplarla saldırmışlarsa da başarılı olamamışlardır.

General Skobelev başkanlığında ki Rus müfrezeleri, bir ay kadar süren kale ablukası sırasında Ruslar kalelerin alt kesimlerine tüneller açarak, patlayıcılarla uçurmuşlardır. Türkmen halkı; kadın, erkek, sabi, yaşlı ayırt etmeden katletmişlerdir. İki cenah arasında yaşananların neticesinde, Çarlık Rusya’nın 185 askeri ölmüş ve 268 tanesi de yaralanmıştır. Türkmenler kabilelerine değinecek olursak askerlerin yanı sıra çoğunluğu savunmasız kadın ve çocuk olmak üzere 5.000’e yakın insanın ölümüne sebebiyet vermişlerdir. Grodekov, Türkmen kabileleri hakkında konuşurken “Düşman, güçlü, yavuz ve iradesi sağlam namusluydu” tabirini kullanmıştır. Göktepe Savaşları, tarihinin en insafsız kıyımları arasında ki yerini almıştır. Bu amansız istila sonrasında General Skobelev, Göktepe topraklarının üzerinde hiç bir şey bulunmayacak şekilde dümdüz edilmesi emrini vermiştir.

Beyaz General Mikhail Dmitriyevich Skobelev / Михаил Дмитриевич Скобелев.

Göktepe’nin Çarlık Rusya Yönetimi’nin eline geçmesi ile Hazar Denizi’nin öteki kısımlarının da işgal edilmesi açısından bir engel kalmamıştır. 1884 yılında Aşkabat Çarlık Rusya’nın hakimiyetine girmiştir. Türkmenistan’ın kurucu Başkanı Saparmurat Niyazov tarafından yazılan “Ruhname” isimli eser de, 1879 ve 1881 yılları arasında teşekkül eden Göktepe Savaşları’nda askerlerin beraberinde halkında içerisinde yer aldığı 40 bin Türkmen’in şehadete eriştiği belirtilmektedir. Yurtlarını düşmana karşı savunurken yaşanan katliamda şehit düşen Türkmen birliklerinin askerleri ve halkı her yıl “Göktepe Şehitleri Anısı” isimli tiyatro gösterilerinde tekrar canlandırılarak, unutulmaması gerektiği düşünülüyor. Bu etkinliklerin yanı sıra vefat eden şehitlere dua edilerek, mevlit yemekleri dağıtılmaktadır. Bu sebepten ötürü katliamın yaşandığı yıl bir günlük tatil ilan edilerek, ülkedeki tüm bayraklar yarıya indirilir. Televizyonlarda Göktepe Savaşları’na ithafen yayınlar da yapılmaktadır.

Göktepe Savaşlarının tasviri.
1896 yılı Türkmen askerleri, Sankt. Petersburg Büyük Petro Müzesi, A. Lausabov Koleksiyonu.

Kaynakça

Nikoloyeviç, N. Puteshestviye iz Turkmenistana v Khivu, 1819 – 1820, MOCKBA, 1822.

Grodekov, N.I. Voyna v Turkmenii. Pokhod Skobeleva v 1880 – 1881, C. 4, Sankt. Petersburg, 1883.

Castagne, Joseph, Türkistan Milli Kurtuluş Hareketi, (M. Reşat Uzmen, Çev.), Bilge Kültür Sanat, İstanbul, 2015.

Derekov, Shageldi, “Rus İstilasına Karşı Türkmen Direnişi”, Journal Of İnstitute Of Economic Development And Social Researches, 1/1, 2015.

Hayit, Baymirza, Türkistan Devletlerinin Milli Mücadeleleri Tarihi, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2004.

Fatma Çetin

Genel Türk Tarihi Bilim Uzmanı. Yüksek Lisans'ı Bilimsel Araştırma Projeleri tarafından desteklenen "Rus Saldırıları & Hîve Hanlığı'nın Askeri Teşkilatı" isimli tez çalışması ile tamamladım. Türkistan Hanlıkları, Kafkasya Toplulukları & Rusya Tarihi çalışmaktayım.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu