MakaleTürk Tarihi

Ülkücü Hareketin Tandoğan Meydanı Yürüyüşü

Tandoğan meydanına ismini veren Nevzat Tandoğan kimdir?

1894 yılında İstanbul’da doğmuştur. Babası Müderriszade Abdurrahman Asım Bey’dir. Annesi Sadberk hanımdır. İlkokulu Heybeliada Nec-ü İrfan Okulunda başlamış daha sonra Aksaray’da Mekteb-i Osmani’de tamamlamıştır. 1914 yılında İstanbul Darulfinun Hukuk Mektebi’nden mezun olmuştur.[1]

            1914-1918 yılları arasında öğretmenlik yapmıştır. Daha sonra polis olarak memurluk hayatına devam etmiştir. Bu meslek onun hayatı için dönüm noktası olmuştur. Polislik kariyerinde I. Şube Müdürlüğüne kadar yükselmiştir.[2] Nevzat Bey polis müdürlüğündeki başarısı sebebi ile 1924 yılında Elazığ’dan ayrılarak o dönem için yeni il olan Malatya’ya vali olarak atanmıştır.[3] 1927 yılında yapılan seçimlerde Konya milletvekili olarak meclise girmiştir. Ancak Nevzat Bey, Ankara valisi olarak atanınca milletvekilliğinden istifa etmiştir. Ankara valiliği yaptığı dönemde Ankara halkına ve devlete büyük hizmetleri olmuştur.[4]

1977 seçimleri ve Ülkenin durumu

 5 Haziran 1978 yılında Türkiye’de 21 milyon seçmen vardır. Seçim sonunda CHP en fazla oy alan parti olmuştur. AP ise ikinci parti olmuştur. Seçimdeki tablo şu şekildedir; CHP: %41,39 ile 213 milletvekili, AP: %36,88 ile 189 milletvekili, MSP: %8.56 ile 24 milletvekili, MHP: %6.41 ile 16 milletvekili, Bağımsızlar: 2.49 ile 4 milletvekili, CGP %1,87 ile 3 milletvekili ve DP: %1,85 ile 1 milletvekili çıkarmıştır. [5]

1978 yılında sol örgütler[6] faaliyetlerine hız vermiştir. Bu örgütlerin amacı ülke rejimini Marksist- Leninist bir yapıya taşımaktır. Ülkedeki sağ görüşlü gruplar ise kendi içinde ikiye ayrılmıştır.[7]

1978 yılında Türkiye de faaliyet gösteren yasal sağcı grup ülkücülerdir. Bunların yanında yasal olmayan birtakım gruplarda bulunmaktaydı. Türkçü olarak faaliyet gösteren bu grupların amacı Turancılık ideali etrafında toplanmak, hiç olmazsa Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde milliyetçi Türkçü bir yönetim anlayışı getirmekdir.[8] Devletin bu yolla daha güçlü olacağını düşünen ülkücüler bu uğurda nice canlar vermişlerdir.

Sağcılar arasında birde dini gruplar vardı. Bu gruplar tarikatlara bağlı insanlar tarafından savunulmaktaydı. Bunların amacı, dini referans alan bir düzen getirmek ve devlet içinde kadrolaşmaktı.

Bu dönemde ülkede iç güvenlik sorunu hat safhaya çıkmıştır. Siyasi ve ideolojik fikirler çok tehlikeli şekilde belirginleşmiş ve siyasi partiler aracılığı ile kamplaşmalar başlamıştır. Anarşi olaylarından neredeyse her gün 20 civarı ölümler gerçekleşmiştir.[9] Ülke güvenliğinden sorumlu emniyet güçleri bile bu kamplaşmada kendilerine yer seçmişlerdir ve emniyet güçleri görevini yapamaz hale gelmiştir.

Tablo 1978 yılında ölümle sonuçlanan terör olayları listesi[10]

SIRAGÜNAYYILMEKANOLAY-TERÖR EYLEMİÖLEN SAYISI
  1  17  4  1978  MalatyaPolitikacı (Eski Milletvekili) Hamit Fentoğlu kendisine posta yoluyla gönderilen bombalı paketin patlaması sonucu gelini ve vekili torunuyla hayatını kaybetti Cinayetler uzun süren araştırmalara rağmen aydınlatılmadı Faili Meçhul  4
21051978İstanbulİstanbul’da, tarihi Çiçek Pasajı çöktü12
  3  2  6  1978  İspanyaTürkiye’nin madrid Büyükelçisinin eşi ile emekli büyükelçi öldürüldü. “Ermeni Soykırımı Adalet Komandoları” üstlendi. Ermeni terör faaliyeti  2
  4  11  7  1978  Ankara/G .O.P.Akademisyen ve Yazar Bedrettin Cömert evinin önünde çapraz ateş sonucunda öldürüldü Ülkücüler Polis, 3 saldırganı belirledi: Rıfat Yıldırım, Üzeyir Bayraklı ve “Ahmet” kod adlı bir ülkücü.  1
5391978SivasSivas olayları, binden fazla işyeri ve bina tahrip edildi. 92 kişi de yaralandı.9
  6  6  9  1978Elazığ- G.antep- Adana  İki gün içinde işlenen cinayetlerde 12 kişi öldürüldü.  12
71591978VanAşiret kavgasında 15 kişi hayatını kaybetti.15
  8  3  10  1978  İstanbulMHP İstanbul İl Başkanı Recep Haşatlıoğlu Mustafa Haşatlı ile birlikte evinde uğradığı silahlı saldırı sonucu öldürülmesi. Marksist Leninist Silahlı Propaganda Birliği  2
94101978İstanbulTaksim-Sarıyer otobüsü durdurulup iki sol eğilimli genç öldürüldü.2
109101978AnkaraAnkara ili   Bahçelievler semtindeki 7  TİP’li  öğrencinin katledilmesi7
  11  20  10  1978  İstanbulOrd. Prof Dr Bedri Karafakioğlu kimliği belirlenemeyen kişilerin silahlı saldırsı sonucu hayatını kaybetti Faili Meçhul Cinayet çözülememeiştir. İTÜ Maslak yerleşkesinde anısına bir caddeye adı verilmiştir.  1
1223121978K.MaraşMaraş olayları111

Türk siyasi Tarihinde Tandoğan Meydanı

 1956 ve 1958 yıllarında yapılan Kıbrıs mitingleri, 1963 yılında yapılan işçi mitingi ve aynı yıl yapılan Sosyal Demokrasi Derneklerinin yaptıkları yürüyüşlerle başlayan meydanın hikayesi 1977 yılları başlarında yapılan İşkence ve Siyasi Cinayetler Protestosuna açılan yaylım ateşi ile boyut değiştirmiştir.

 MHP genel merkezinde yapılan toplantı sonucu Tandoğan meydanında dönemin iktidarını ekonomik ve sosyal problemler konusunda protesto etmek amacıyla miting yapılma kararı alınmıştır. Gün olarak 15 Nisan seçilmiş ve Anadolu’nun çeşitli yerlerinden insanlar bu yürüyüşe katılmıştır. MHP bu yürüyüş için hazırlıklar yapmaya başlamış ve Ankara’da “Ülkücüler Ankara’yı işgal edecek” dedikoduları yayılmaya başlamıştır. Bu dedikoduyu yayanlar ülkücüler ve devleti karşı karşıya getirmeyi amaçlamış ve mitingin yapılmasını engellemek istemişlerdir.

Dönemin İçişleri Bakanı İrfan Özaydınlı MHP genel sekreteri Necati Paşa’ya duydukları endişeyi şu sözlerle ifade etmiştir; 

… Bizim elimizde istihbarat bilgileri var; Ülkücüler Ankara’ya gelip yığılacak ve on binlercesi geri dönmeyecekler, başkentte bir kaos çıkartılacak…”

Bu söz üzerine MHP’li yetkililer böyle bir şeyin mümkün olmadığını ve yürüyüşün çok tertipli düzenli bir şekilde yapılacağının teminatını verirler. Yapılan yürüyüşün ve sonrasındaki mitingin çok nizami olması dikkatleri çeken en önemli hususlardan birisidir.

  Bu yürüyüşte 1 milyona yakın insanın Cemal Gürsel meydanından Tandoğan meydanına yürüdüğü söylenmektedir. Öyle ki yürüyüşün başladığı yerden Tandoğan meydanına ulaşıldığında yürüyüşün başladığı Cemal Gürsel meydanındaki kalabalıktan herhangi bir azalma görünmemiştir.  Alparslan Türkeş kürsüye çıktığında bu büyük kalabalık coşkuya kapılmıştır.  Türkeş dönemin hükümetine; “işkenceyi kendileri için bir yol seçenlere, vatandaşın ekmeğine el uzatanlara, hakkı hukuku çiğneyenlere bir başlangıç uyarısıdır. Gerekirse 45 milyonu da meydanlarda yürüteceğiz[11]” sözleri ile bir uyarı hatta bir gözdağı vermiştir.

            Cemal Gürsel meydanından başlayan bu yürüyüşe “Uyarı Yürüyüşü” veya “Büyük Yürüyüş” ismi verilmiştir. Sabah 9.30 da başlayan yürüyüş 15.30 da Tandoğan meydanına gelene kadar disiplinli bir şekilde devam etmesi büyük dikkat çekmiştir. 6 saat sonra Tandoğan meydanında birleşen bu büyük kalabalık miting meydanına sığmamıştır. Bu miting de Tandoğan meydanında insan seli vardı. Anneler, babalar genç yaşta toprağa verdiği çocukların resimleri ile miting meydanındalardı. Çok sayıda genç kız ve kadında mitingdeki yerini almıştı. Saatler süren mitingde slogan sesleri hiç durmadı. Özellikle yürüyüş esnasında atılan “Başbuğ Türkeş, Falkonetti[12] Ecevit” sloganı dikkat çekti.

            MHP lideri Alparslan Türkeş ve diğer parti ileri gelenleri kortejin önünde yürüdüler. Cemal Gürsel meydanından, Tandoğan meydanına yürüyen büyük kalabalığı halk yol kenarından sessizce izledi. Ülkücüler bu yürüyüş ile adete dosta düşmana biz buradayız demişlerdir.

             Tandoğan meydanın da Milliyetçi Hareket Partisi tarafından düzenlenen bu miting de partizanlık ve pahalılığı protesto etmek için adeta bir gövde gösterisi yapılmıştır. Çok sıkı güvenlik önemlerinin alındığı bu miting de yapılan aramalarda 8 adet tabanca ve 3 dinamit lokumu bulunmuştur. Farklı şehirlerden gelen insanlar geldikleri otobüslerle tekrar evlerine dönmüşlerdir.

            Bu denli büyük çaplı yürüyüşün olaysız şekilde sonuçlanması dikkat çeken bir diğer husustur. Hele ki o dönemin şartlarına baktığımızda anarşi ve terörün hat safhada olduğu bir dönemde bu denli büyük bir mitingin sorunsuz bitmesi dikkatleri çekmektedir. İçişleri Bakanı İrfan Özaydınlı mitingin ertesi günü MHP genel merkezini arayarak olaysız geçen bu yürüyüş için teşekkür etmiştir. Bir önceki seçimlerde sadece 16 milletvekili çıkaran bir siyasi partinin bu kadar yoğun bir kalabalıkla miting düzenlemesi de dönemin hükümetinden memnun olmayışın bir başka kanıtı olarak görülmüştür. MHP bu yaptığı miting ile Türk siyasi hayatına günümüze kadar uzanacak bir yol çizmiştir.

             1978 yılında yapılan bu mitingin ardından adaletsizliğe ve zulme ses yükseltilen mitingler yapılmaya devam etti. Yine önderliğini Alpaslan Türkeş’in yaptığı Nisan 1979 Yozgat ve 1980 Bolu mitingleri ülke çapında ses getirmiştir.

            1980 yılında yapılan askeri darbe ile Türk siyaseti ve demokrasi tarihine ağır bir darbe vurulmuştur. Bu darbe uzun yıllar etkisini sürdürmüştür. Demokrasiye yapılan müdahalede 650 bin kişi gözaltına alınmıştır. 1 milyondan fazla kişi fişlenmiştir. Sağ ve sol görüşlü 50 kişi idam edilmiştir. 200’e yakın insan ise yapılan işkencelerde öldürülmüştür. Türk siyasetinin önemli isimleri tutuklanmış ve birçoğu işkenceye maruz kalmıştır.  Devlet, Kenan Evren tarafından yönetilmeye başlanmıştır. Dönemin ABD Başkanı Carter’a Ankara’da ki Amerikan diplomatik kaynaklarından geçen “Bizim çocuklar başardı” sözü Kenan Evren’in kime hizmet ettiğinin açık göstergesidir.

Kaynakça

ARSLAN, Ali, 1950’den 12 Eylül 1980 Askeri Müdahalesine, Genel Seçim Sonuçları Temelinde Türkiye’nin Siyasi Yapısı, insan Bilimleri Dergisi,  cilt.4, 2007.

BAYRAM, İpek, Nevzat Tandoğan’ın Hayatı ve Faliyetleri (1894-1946), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2015.

BENDEOĞLU, Zeyyat, Maraş Olaylarının Bütünsel Yaklaşım Modeli İle Analizi, OÜSOBİAD., 2016.

Erişim Adresi: https://www.youtube.com/watch?v=ZbxVPlfvCBQ 02/01/2021


[1] İpek Bayram, Nevzat Tandoğan’ın Hayatı ve Faliyetleri (1894-1946), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2015, s.6.

[2] Bayram, agm., s.7.

[3] Bayram, agm., s.9

[4] Bayram, agm., s.10

[5] Ali Arslan, 1950’den 12 Eylül 1980 Askeri Müdahalesine, Genel Seçim Sonuçları Temelinde Türkiye’nin Siyasi Yapısı, insan Bilimleri Dergisi,  cilt.4, 2007, s. 22.

[6] Türkiye Komünist Partisi (TKP), Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu (THKO), Türkiye Halk Kurtuluş Partisi Cephesi (THKP/C), Türkiye Komünist Partisi/Marksist-Leninist (TKP/M-L), Türkiye İhtilalci İşçi Köylü Partisi (TİİKP)

[7] Zeyyat Bendeoğlu, Maraş Olaylarının Bütünsel Yaklaşım Modeli İle Analizi, OÜSOBİAD., 2016, s.584

[8] Bendeoğlu, agm., aynı yer.

[9] Bendeoğlu, agm., s.583

[10] Bendeoğlu, agm., aynı yer

[11] https://www.youtube.com/watch?v=ZbxVPlfvCBQ

[12] O dönemde yayınlanan “ zengin ve Yoksul” adlı dizideki sevilmeyen bir karakterdir.

Gökhan Doğan

Yakınçağ Tarihi Bilim Uzmanı

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu