Türk Tarihi

Doğu Türkistan Topraklarının Ruhu: Uygur 12 Makamı

Tarihin her döneminde Türk kültürüne büyük katkılarda bulunan, Türk tarihinin ilk kütüphanesini kuran, yazı ve resim sanatını geliştiren  Uygur Türklerinin Türk kültürüne armağan ettiği önemli eserlerinden biri de Uygur On İki Makamı’dır. Doğu Türkistan topraklarının ruhu olarak ifade edebileceğimiz On İki Makam, Uygur Türklerinin duygularını, yaşam sevinçlerini, üzüntülerini, tarih boyunca uğradıkları haksızlık ve zulüm karşısındaki gazap ve nefretlerini, geleceğe olan umut ve inançlarını yansıtmaktadır. Uygur Türkçesinde Mukam olarak telaffuz edilen bu kavram Rak Makamı , Çebbeyat Makamı, Müşavirek makamı, Çehargah Makamı, Pencigah Makamı, Özhal Makamı, Acem Makamı, Uşşak Makamı, Bayat Makamı, Neva Makamı, Segah Makamı, Irak Makamı olarak kendi içerisinde on iki bölüme ayrılmaktadır. 

5-6. yüzyıllara ait olan Uygur On İki makamı , tarihsel süreç içerisinde gelişerek 14-15. yüzyıllarda pek çok devletin müzisyenlerince kullanılmış ve 16. yüzyıl ile birlikte bilinçli olarak sistemleştirilmeye başlamıştır. O dönemde, merkezi Yarkent’te olan Saidiye Hanlığının hükümdarı Sultan Abdürreşit Han (1563-1570)’ın girişimi, Amannısa Hanım (1533-1567) ve ünlü müzik ustası Kıdırhan’ın önderliğinde halk arasındaki makamcılar organize edilmişti. 19.yüzyıla geldiğimiz zaman ise bu dönem de yaşamış olan Halim Selim, Setivaldı, Muhammet Molla gibi makam ustalarının Uygur On İki Makamı’nın geliştirilerek yayılmasında büyük katkıları olmuştur. günümüze erişmesini sağlayan ünlü makam ustası ise Turdi Ahun Aka’dır. Kaşgar, Yerken ve Hoten gibi bölgelerde 50 yıl müzisyenlik yapan Turdi Ahun Aka, 1951-54 yıllarında Urumçi’ye davet edilmiş ve On İki Makamı derleme ve düzenleme işine katılmıştır. Aslında bugün Uygur On İki Makamı olarak bilinen eser onun icra ettiği makamdır.

Mukam sözcüğü ve on iki sayısı  ile ilgili araştırmacıların farklı görüşleri bulunmakta olup, Doğu Türkistan’da kimi araştırmacılar Arapçadan geçtiğini söylerken, kimi araştırmacılar ise bu görüşü reddederek söz konusu sözcüğün asıl Uygur Türkçesindeki bir sözcük olduğunu zaman içerisinde bunun telaffuz şeklinin değiştiğini savunmaktadır. 

“On iki” sayısı ile ilgili görüşler de farklıdır; Uygur bilim adamı Abduşükür Muhammed Emin, “On İki Makam” terimindeki “On iki” sayısının astronomideki On iki burçlara dayandığı fikrini kabul etmezken, folklorist Abdukerim Rahman söz konusu görüşü desteklemektedir. Ona göre, buradaki “on iki”, uzun tarihi süreçte formel nitelik kazanmış sayıdır. Çünkü Uygur on iki makamı sadece on iki ile sınırlı değildir. Makamlar geçmişte zaman zaman çoğalma ve azalma sürecinden geçmiştir. Ama Uygur Türkleri makam sayısının azalmasına ve çoğalmasına bakmaksızın onu formel sayı olan “On iki” ile ifade etmişlerdir. Kumul On İki Makamı, İli On İki Makamı, Dolan On İki Makamı terimlerindeki “On iki” de formel sayıdan başka bir şey değildir. 

Uygur halkının klasik müzik ve şarkı bestelerinin bilimsel esasi olan 12 makam canlı toplumsal hayatın bedii ifadesi sıfatında tarihsel biçimde meydana gelmiş olup, o savaş, emek ve üretim gelişiminin bilimsel ürünüdür. 12 Makam Türk müzik kültüründe ve dünya müzik tarihinde önemli bir yer tutmaktadır. Uygur Türklerinin uzun zamandan beri sürüp gelen milli tarihini, yaşam tarzını ve başlarından geçen zor ve neşeli günlerini müzikal bir dille ifade eden büyük bir zenginliktir. 

KAYNAKÇA

Abdureop Teklimakani , Esli Yezilişi Bilen Uygur On İki Mukamı, 2005.

Ögün Atilla, Türk Müziğinin Kökeni-Gelişmesi, 2000.

Alimcan İnayet, Uygur On İki Makam ve Edebiyat, Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 2007.

Abdüşükür Muhammet Emin, Uygur Mukam Hazinesi, 1997.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu